{"id":19825,"date":"2017-04-16T08:38:55","date_gmt":"2017-04-16T06:38:55","guid":{"rendered":"http:\/\/shekulliagency.com\/?p=19825"},"modified":"2017-04-16T15:40:06","modified_gmt":"2017-04-16T13:40:06","slug":"referendumi-ne-turqi-clirim-nga-prangat-dhe-efikasitet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/?p=19825","title":{"rendered":"Referendumi n\u00eb Turqi: \u00c7lirim nga prangat dhe efikasitet"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"http:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/abdylvehab-ejupi-e1467115260195.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-12659\" src=\"http:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/abdylvehab-ejupi-e1467115260195.jpg\" alt=\"\" width=\"709\" height=\"404\" srcset=\"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/abdylvehab-ejupi-e1467115260195.jpg 500w, https:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2016\/06\/abdylvehab-ejupi-e1467115260195-300x171.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 709px) 100vw, 709px\" \/><\/a>Shkruan: Abdylvehab Ejupi<\/strong><\/p>\n<p>Demokracia nuk \u00ebsht\u00eb thjesht\u00eb nj\u00eb mund\u00ebsi, por \u00ebsht\u00eb m\u00ebnyra m\u00eb e mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb liruar potencialin e popullit, ai \u00ebsht\u00eb garantuesi m\u00eb i mir\u00eb i paqes, kjo \u00ebsht\u00eb rruga m\u00eb e sigurt\u00eb p\u00ebr prosperitet.<\/p>\n<p>Ashtu sic nuk ka dy shtete q\u00eb kan\u00eb model sakt\u00ebsisht t\u00eb njejt\u00eb demokratik, edhe sistemi i Turqis\u00eb do t\u00eb jet\u00eb unik p\u00ebr Turqin\u00eb, ashtu si sistemi amerikan \u00ebsht\u00eb unik p\u00ebr SHBA-t\u00eb, ai suedez p\u00ebr Suedin\u00eb, e k\u00ebshtu me radh\u00eb.<\/p>\n<p>Edhe pse debatet mbi ndryshimet kushtetuese q\u00eb do t\u00eb votohet nes\u00ebr (16 prill) n\u00eb Turqi jan\u00eb l\u00ebn\u00eb n\u00ebn hije nga mediat nd\u00ebrkomb\u00ebtare, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb fokusuar dhe merren vet\u00ebm me personalitetin e Presidentit Rexhep Tajip Erdogan, q\u00eb kinse do t\u00eb b\u00ebheshka diktator a sultan, nga ana tjet\u00ebr fare nuk analizojn\u00eb cka n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb don t\u00eb thot\u00eb ky referendum. N\u00eb pika t\u00eb trasha c\u00ebshtjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme rreth ndryshimeve kushtetuese do ti shprehi m\u00eb poshte.<\/p>\n<p>Turqia, ndryshe nga e kaluara kur kushtetut\u00ebn e ka pregadutur ushtria pas grusht-shtetit t\u00eb 1980-\u00ebs me t\u00eb cil\u00ebn edhe qeveris\u00eb aktualisht, tani po b\u00ebn zgjedhjen e saj p\u00ebrmes procesit t\u00eb lir\u00eb dhe demokratik. Fillimisht, propozim amendamenti \u00ebsht\u00eb pranuar dhe miratuar n\u00eb parlament n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb kushtetut\u00ebs turke, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kan\u00eb votuar deputet\u00ebt e AKP dhe krahu nacionalist MHP, nd\u00ebrsa kund\u00ebr kan\u00eb qen\u00eb e majta CHP dhe ajo kurde HDP.\u00a0 Dhe tani pasi kaloi parlamentin, ajo \u00ebsht\u00eb duke pritur p\u00ebr miratimin e popullit turk n\u00eb referendum.<\/p>\n<p>Nevoj\u00eb demokratike<\/p>\n<p>Ndryshimet e sugjeruara k\u00ebrkojn\u00eb q\u00eb t\u00eb zgjidhin problemet kronike administrative t\u00eb Turqis\u00eb t\u00eb cilat e kan\u00eb mbajtur peng vendin nga progresi i saj p\u00ebr dekada t\u00eb t\u00ebra<\/p>\n<p>Kalimi nga sistemi parlamentar n\u00eb at\u00eb preidencial \u00ebsht\u00eb k\u00ebrkes\u00eb dhe nevoj\u00eb demokratike e Turqis\u00eb. Politikat e Turqis\u00eb n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn jo vet\u00ebm kan\u00eb d\u00ebshmuar p\u00ebrplasje mes Presidentit dhe Kryeministrit, gjithashtu kan\u00eb kaluar n\u00eb periudha t\u00eb koalicioneve t\u00eb nj\u00eb pas nj\u00ebshme q\u00eb nuk kan\u00eb qen\u00eb aspak t\u00eb frytshme dhe ku vet\u00ebm \u00ebsht\u00eb humbur koh\u00eb, energji dhe resurse.<\/p>\n<p>Gjat\u00eb 15 viteve t\u00eb fundit me ardhjen n\u00eb pushtet t\u00eb partis\u00eb p\u00ebr Drejt\u00ebsi dhe Zhvillim (AK Parti) t\u00eb Presidentit aktual R. T. Erdogan, Turqia ka kaluar n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb ndryshimeve thelb\u00ebsore. Mes shum\u00eb reformave thelb\u00ebsore q\u00eb jan\u00eb realizuar, mes tjerash, kyc ka qen\u00eb rregullimi i raporteve mes ushtris\u00eb dhe asaj civile. Ushtria i ka dominuar t\u00eb gjitha shtresat e jet\u00ebs politike, por me implementimin e dhjetra reformave n\u00ebp\u00ebrmjet serive t\u00eb zgjedhjeve t\u00eb lira, normat demokratike u institucionalizuan, dhe k\u00ebshtu kapja e institucioneve demokratike t\u00eb Turqis\u00eb\u00a0 nga ushtria duksh\u00ebm \u00ebsht\u00eb zbehur. Nga kjo praktik\u00eb e mbrapsht\u00eb vet\u00ebm disa mbetje kan\u00eb ngelur, si vendi n\u00eb Gjykat\u00ebn Supreme q\u00eb \u00ebsht\u00eb e paprekshme, por me amendamentet e reja (n\u00ebse kalon) do t\u00eb abolohet.<\/p>\n<p>Turqia mbetet nd\u00ebr pak shtete q\u00eb gravitojn\u00eb brenda NATO-s\u00eb q\u00eb ka pasur rritje ekonomike t\u00eb vazhdueshme gjat\u00eb k\u00ebtyr\u00eb 15 viteve te fundit. Trendi i p\u00ebrgjithsh\u00ebm i zhvillimeve n\u00eb vend i shoq\u00ebruar me ri-orientimin e shtetit q\u00eb ti sh\u00ebrbejn\u00eb popullit n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb dominojj\u00eb mbi t\u00eb, ka cuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb referendum p\u00ebr p\u00ebrmir\u00ebsim t\u00eb kushtetut\u00ebs dhe ndryshim t\u00eb sistemit.<\/p>\n<p>Para s\u00eb gjithash qytetar\u00ebt turq shtrojn\u00eb pyetjen, a duan kushtetut\u00eb e cila \u00ebsht\u00eb dizajnuar nga ushtria pas grushtshtetit t\u00eb 1980 dhe a preferojn\u00eb q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e p\u00ebrzgjedhur t\u00eb tyre t\u00eb funksionojn\u00eb dhe menaxhojn\u00eb brenda k\u00ebsaj kornize?\u00a0 N\u00eb vitin 2007 kur institucionet ende ishin t\u00eb lidhura me sistemin e m\u00ebparsh\u00ebm u p\u00ebrpoq\u00ebn q\u00eb t\u00eb bllokojn\u00eb zgjedhjen e presidentit t\u00eb em\u00ebruar nga partia n\u00eb pushtet, dhe nj\u00eb referendum i at\u00ebhersh\u00ebm vulosi fatin e politik\u00ebs n\u00eb t\u00eb ardhmen e Turqis\u00eb; presidenti do t\u00eb zgjidhet me votim popullor.<\/p>\n<p>M\u00eb 10 gusht 2014, populli turk zgjodhi presidentin e tyre t\u00eb par\u00eb me votim popullor. Por ky vendim solli konfuzion t\u00eb ri: tani populli zgjedh q\u00eb t\u00eb dy edhe Presidentin edhe kryeministrin q\u00eb jan\u00eb t\u00eb pajisur me legjitimitet t\u00eb njejt\u00eb p\u00ebr t\u00eb qeverisur. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mjet i fuqish\u00ebm p\u00ebr mosmarrveshje n\u00eb t\u00eb ardhmen, edhe n\u00ebse q\u00eb t\u00eb dy vijn\u00eb nga nj\u00eb parti e njejt\u00eb. Pra, ky set i ri i amendamenteve ka p\u00ebr q\u00ebllim p\u00ebr t\u00eb penguar grindjet e tilla n\u00eb t\u00eb ardhmen mes dy krer\u00ebve t\u00eb shtetit duke aktivizuar nj\u00eb sistem n\u00eb t\u00eb cilin ekzekutivi, gjyq\u00ebsori dhe legjislativi jan\u00eb t\u00eb ndara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb qart\u00eb.<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga ndryshimet e propozuara \u00ebsht\u00eb q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb president\u00ebt e ardhshme do t\u00eb p\u00ebrballet me elektoratin \u00e7do pes\u00eb vjet dhe, si n\u00eb SHBA, t\u00eb jet\u00eb i kufizuar p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebrbyer vet\u00ebm dy mandate. Parlamenti do t\u00eb ket\u00eb juridiksion(t\u00eb drejt\u00eb) p\u00ebr fillimin e hetimeve, n\u00ebse nj\u00eb president \u00ebsht\u00eb n\u00ebn dyshimin p\u00ebr kryerjen e krimeve. N\u00eb form\u00ebn e saj aktuale, kushtetuta mbron presidentin nga t\u00eb gjitha autoritetet gjyq\u00ebsore n\u00eb vend.<\/p>\n<p>Kufizime shtes\u00eb t\u00eb kompetencave presidenciale jan\u00eb propozuar n\u00eb baz\u00eb t\u00eb ndryshimit n\u00eb vijim: \u201cT\u00eb drejtat themelore, t\u00eb drejtat personale dhe detyrat dhe t\u00eb drejtat politike q\u00eb jan\u00eb n\u00eb kushtetut\u00eb nuk mund t\u00eb rregullohet me dekret presidencial.\u00a0 N\u00ebse ka dispozita t\u00eb kund\u00ebrta n\u00eb\u00a0 mes dekreteve presidenciale dhe ligjeve, ligjet mbizot\u00ebrojn\u00eb. N\u00ebse Kuvendi Komb\u00ebtar nxjerr nj\u00eb ligj mbi t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn tem\u00eb, dekreti presidencial shfuqizohet.\u201d<\/p>\n<p>Kjo siguron q\u00eb fuqia e legjislativit mbetet me p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e zgjedhur t\u00eb popullit, t\u00eb cil\u00ebt aktualisht jan\u00eb 550 , por q\u00eb numri i tyre do t\u00eb rritet n\u00eb 600. \u00cbsht\u00eb propozuar edhe ulja e mosh\u00ebs p\u00ebr tu b\u00ebr\u00eb deputet n\u00eb parlamentit, nga aktualisht q\u00eb \u00ebsht\u00eb 25 vjet n\u00eb 18.<\/p>\n<p>Si\u00e7 u tha m\u00eb lart, ndryshimet e propozuara do t\u00eb rregulloj\u00eb edhe marr\u00ebdh\u00ebniet ushtarako-civile, dhe do t\u00eb reformojn\u00eb rregullat jodemokratike ushtarake. Asnj\u00eb vend i NATO-s nuk ka oficer\u00eb ushtarak\u00eb n\u00eb Gjykatat Supreme t\u00eb tyre, p\u00ebrve\u00e7 Turqis\u00eb.<\/p>\n<p>Me amendamentet, ushtria nuk do t\u00eb ket\u00eb vende n\u00eb Gjykat\u00ebn e Lart\u00eb. Gjykatat ushtarake gjithashtu do t\u00eb rregullohen: ata do t\u00eb transferohen n\u00eb gjykatat civile, dhe vendimet e K\u00ebshillit t\u00eb Lart\u00eb Ushtarak do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb hapura p\u00ebr shqyrtime gjyq\u00ebsor. Pra, me k\u00ebto ndryshime, p\u00ebrfundimisht Turqia do t\u00eb clirohet nga grusht-shtetet q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb pengesa m\u00eb e madhe drejt propseritetit t\u00eb saj deri m\u00eb tani.<\/p>\n<p>Sa i p\u00ebrket gjyq\u00ebsorit, ndryshimet ofroj\u00eb nj\u00eb p\u00ebrb\u00ebrje t\u00eb re t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Lart\u00eb t\u00eb Gjyqtar\u00ebve dhe Prokuror\u00ebve. K\u00ebshilli i ri do t\u00eb p\u00ebrb\u00ebhet nga 13 an\u00ebtar\u00eb t\u00eb rregullt me kat\u00ebr an\u00ebtar\u00eb t\u00eb em\u00ebruar nga presidenti, shtat\u00eb nga parlamenti.<\/p>\n<p>Q\u00eb t\u00eb dy, edhe ministri i drejt\u00ebsis\u00eb, si kreu i k\u00ebshillit edhe sekretari i ministris\u00eb s\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb jan\u00eb an\u00ebtar\u00eb t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm. P\u00ebrb\u00ebrja e re e k\u00ebshillit \u00ebsht\u00eb e ngjashme me vendet tjera t\u00eb Europ\u00ebs. P.sh. n\u00eb Mbret\u00ebrin\u00eb e Madhe t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e k\u00ebshillit em\u00ebrohen nga ministri i drejt\u00ebsis\u00eb; n\u00eb Spanj\u00eb t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt em\u00ebrohen nga ana e mbretit me propozim nga parlamenti. N\u00eb Suedi gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt em\u00ebrohen nga qeveria.<\/p>\n<p>Ndryshimet e propozuara do ti japin shije t\u00eb re rrug\u00ebtimit drejt\u00eb t\u00eb ardhmes s\u00eb Turqis\u00eb. Turqia po transformohet n\u00eb nj\u00eb vend ku \u00e7dokush mund t\u00eb formojn\u00eb parti politike, kushdo mund t\u00eb kandidoj\u00eb p\u00ebr vend parlament dhe \u00e7dokush mund t\u00eb b\u00ebhet president.<\/p>\n<p>Ky referendum do t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr moment historik n\u00eb k\u00ebt\u00eb rrug\u00ebtim t\u00eb suksesh\u00ebm t\u00eb Turqis\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr fund referendumi \u00ebsht\u00eb n\u00eb lidhje me Turqin\u00eb dhe gjith\u00eb miqt\u00eb e saj kudo q\u00eb jan\u00eb n\u00ebp\u00ebr bot\u00eb, me vullnetin e lir\u00eb t\u00eb popullit turk, dhe me d\u00ebshir\u00ebn tyre p\u00ebr t\u00eb mbajtur lider\u00ebt e tyre t\u00eb zgjedhur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb demokratike n\u00eb llogaridh\u00ebnie t\u00eb plot\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet zgjedhjeve t\u00eb rregullta dhe transparente.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Shkruan: Abdylvehab Ejupi Demokracia nuk \u00ebsht\u00eb thjesht\u00eb nj\u00eb mund\u00ebsi, por \u00ebsht\u00eb m\u00ebnyra m\u00eb e mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb liruar potencialin e popullit, ai \u00ebsht\u00eb garantuesi m\u00eb i mir\u00eb i paqes, kjo&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12659,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-19825","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinionanaliza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19825"}],"collection":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19825"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19825\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19826,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19825\/revisions\/19826"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12659"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19825"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19825"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19825"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}