{"id":27931,"date":"2015-07-10T22:18:14","date_gmt":"2015-07-10T20:18:14","guid":{"rendered":"http:\/\/shekulliagency.com\/?p=27931"},"modified":"2021-07-25T22:12:34","modified_gmt":"2021-07-25T20:12:34","slug":"propaganda-e-rilindasve-kunder-cifuteve-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/?p=27931","title":{"rendered":"Propaganda e \u201crilindasve\u201d kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Nga:\u00a0Frymzim Dauti<\/p>\n\n\n\n

Hyrje<\/strong><\/p>\n\n\n\n

N\u00eb Ballkan, termi rilindje komb\u00ebtare nuk qe shpikje e shqiptar\u00ebve. Ky term n\u00eb fillim u p\u00ebrdor nga grek\u00ebt, e m\u00eb von\u00eb nga serb\u00ebt dhe bullgar\u00ebt. Por, p\u00ebr dallim prej nesh, grek\u00ebt, serb\u00ebt dhe bullgar\u00ebt rilindjen e tyre e bazonin n\u00eb ringjalljen e shteteve t\u00eb tyre mesjetare, me nj\u00eb frym\u00eb moderne t\u00eb koh\u00ebs. Grek\u00ebt p\u00ebrpiqeshin ta rilindnin Bizantin, serb\u00ebt shtetin e tyre gjat\u00eb dinastis\u00eb s\u00eb Nemanjeve, p\u00ebrderisa bullgar\u00ebt shtetin e car\u00ebve t\u00eb tyre. Po shqiptar\u00ebt, q\u00eb nuk e kishin shtetin e tyre n\u00eb mesjet\u00eb dhe t\u00eb cil\u00ebt nuk u asimiluan fal\u00eb integrimit n\u00eb Perandorin\u00eb osmane, si dhe pranimit t\u00eb Islamit, ata ku e bazuan \u201crilindjen\u201d e tyre?! Nga arsyeja e mospasjes s\u00eb shtetit, \u201crilindasit\u201d gjat\u00eb historis\u00eb duhej t\u00eb shpiknin shtetin e shqiptar\u00ebve. Ata, me ndihm\u00ebn e propagand\u00ebs austro-hungareze n\u00eb mesin e shqiptar\u00ebve, mitin e Skenderbeut e shnd\u00ebrruan n\u00eb \u201cfakt\u201d historik. Nj\u00ebri prej rilind\u00ebsve e p\u00ebrktheu nga greqishtja, prej proze n\u00eb poem\u00eb, vepr\u00ebn e nj\u00eb prifti katolik q\u00eb e kishte mitizuar Skenderbeun, p\u00ebr q\u00ebllime propagandistike t\u00eb kryq\u00ebzatave q\u00eb synonin \u00e7lirimin e Kostantinopolit nga t\u00eb pafet\u00eb turq (nga mysliman\u00ebt). Me k\u00ebt\u00eb veprim, edhe \u201crilindasit\u201d shqiptar\u00eb e gjet\u00ebn shtetin e tyre n\u00eb mesjet\u00eb, duke u nisur nga fakti se sipas p\u00ebrkthimit n\u00eb shqip Skenderbeu u shnd\u00ebrrua n\u00eb \u201cmbret\u201d t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Pasi q\u00eb disa \u201crilindas\u201d i definuan parimet e shqiptaris\u00eb, pritej dhe ajo q\u00eb vijoi: p\u00ebrhapja e nj\u00eb propagande, q\u00eb kishte p\u00ebr q\u00ebllim ngritjen e vet\u00ebdijes komb\u00ebtare t\u00eb shqiptar\u00ebve, me q\u00ebllim t\u00eb ndarjes son\u00eb nga Perandoria osmane. Duke e pasur p\u00ebr q\u00ebllim k\u00ebt\u00eb synim, dhe me ndihm\u00ebn financiare t\u00eb disa shteteve q\u00eb kishin interesa n\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Ballkanit, filloi propaganda q\u00eb shp\u00ebrndahej p\u00ebrmes gazetave, revistave dhe librave n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe. Nga k\u00ebta nism\u00ebtar\u00eb megjithate duhet dalluar nj\u00eb pjes\u00eb, e cila me p\u00ebrkrahjen e administrat\u00ebs osmane b\u00ebnte propagand\u00eb komb\u00ebtare, q\u00eb kishte p\u00ebr q\u00ebllim edhe dob\u00ebsimin e elementit grek n\u00eb Shqip\u00ebri. N\u00eb vitin 1898, n\u00eb nj\u00eb let\u00ebr drejtuar dh\u00ebndrit t\u00eb tyre Murat Toptanit, Naim dhe Sami Frash\u00ebri e detektuan dhe gjithashtu e paralajm\u00ebruan rrezikun e propagand\u00ebs s\u00eb p\u00ebrzgjedhur; ata mes tjerash i shkruajn\u00eb Toptanit: \u201cDuheni t\u00eb ruheni fort q\u00eb t\u00eb mos b\u00ebheni veg\u00ebl e nj\u00eb njeriu tradh\u00ebtar e dinak si \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb Faiku (F.D Konica) dhe t\u2019i ngulni thik\u00ebn mu n\u00eb zem\u00ebr kombit\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Kjo periudh\u00eb, si\u00e7 e njohim nga historiografia shqiptare, quhet rilindja komb\u00ebtare shqiptare. Por, kjo periudh\u00eb \u00ebsht\u00eb keqp\u00ebrdor\u00eb nga historiografia jon\u00eb dhe nga historia e let\u00ebrsis\u00eb shqiptare. Kjo, ngase shumica e historian\u00ebve shqiptar\u00eb dhe e kritik\u00ebve letrar\u00eb mundoheshin t\u00eb na imponojn\u00eb t\u00eb besojm\u00eb se kinse ne nuk \u201cekzistonim\u201d para k\u00ebsaj periudhe dhe se ne na emancipuan dhe na shp\u00ebtuan nga asimilimi pik\u00ebrisht \u201crilindasit\u201d. Poashtu, historiografia shqiptare si duket me q\u00ebllim harron ta potencoj\u00eb faktin se shum\u00eb nga k\u00ebta \u201crilindas\u201d i shfryt\u00ebzonin t\u00eb gjitha privilegjet e mundshme nga postet zyrtare q\u00eb i mbanin, e shfryt\u00ebzonin mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u2019u shkolluar n\u00eb shkollat m\u00eb prestigjioze t\u00eb Perandoris\u00eb dhe gjithashtu e shfryt\u00ebzonin statusin e privilegjuar t\u00eb shqiptar\u00ebve, q\u00eb e g\u00ebzonin n\u00eb Perandori. P\u00ebrderisa disa prej tyre filluan t\u00eb promovonin iden\u00eb e autonomis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb brenda Perandoris\u00eb osmane, Kryeministri shqiptar Ferid Pash\u00eb Vlora, qeveriste Shqip\u00ebrin\u00eb s\u00eb bashku me Perandorin\u00eb osmane. Apo, p\u00ebrderisa disa prej tyre e p\u00ebrkrahnin financimin dhe organizimin nga shtetet armike t\u00eb disa grupeve terroriste n\u00eb territoret shqiptare, mareshal\u00ebt shqiptar\u00eb e udh\u00ebhiqnin ushtrin\u00eb e Perandoris\u00eb osmane.<\/p>\n\n\n\n

Procesi i formimit t\u00eb kombit shqiptar qe shum\u00eb m\u00eb i komplikuar sesa ai p\u00ebr t\u00eb cilin m\u00ebsojm\u00eb nga t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb na i transmeton historiografia zyrtare shqiptare. N\u00ebse b\u00ebjm\u00eb nj\u00eb krahasim me sllav\u00ebt e jugut \u2013 me serb\u00ebt, kroat\u00ebt dhe boshnjak\u00ebt, q\u00eb kan\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt apo q\u00eb flasin dialekte q\u00eb e kan\u00eb burimin nga nj\u00eb gjuhe e p\u00ebrbashk\u00ebt, dhe t\u00eb cil\u00ebt poashtu si edhe shqiptar\u00ebt ndajn\u00eb konfesionin katolik, ortodoks dhe mysliman, gjithashtu jetojn\u00eb brenda nj\u00eb t\u00ebr\u00ebsie territoriale kompakte gjeografike- at\u00ebher\u00eb, mes tjerash, imponohet dhe pyetja: cili qe shkaku q\u00eb ata nuk arrit\u00ebn t\u00eb formojn\u00eb nj\u00eb komb dhe q\u00eb sot jetojn\u00eb t\u00eb ndar\u00eb n\u00eb shtetet e tyre? Me sa duket, arsyeja e dallimit q\u00ebndron n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn historike t\u00eb shqiptar\u00ebve dhe sllav\u00ebve t\u00eb jugut. P\u00ebr dallim nga shqiptar\u00ebt, kroat\u00ebt, serb\u00ebt dhe boshnjak\u00ebt nuk jetuan disa shekuj me radh\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin shtet. Kroat\u00ebt jetuan si pjes\u00eb e Republik\u00ebs s\u00eb Venedikut, t\u00eb Austris\u00eb apo Austro-Hungaris\u00eb. Nga ana tjet\u00ebr, serb\u00ebt nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb jetuan brenda Perandoris\u00eb osmane dhe pastaj, gjat\u00eb nj\u00eb shekulli, ata jetuan n\u00eb shtetin e tyre. Kurse boshnjak\u00ebt jetuan disa shekuj n\u00eb Perandorin\u00eb osmane dhe disa dekada brenda Austro-Hungaris\u00eb. Kur u bashkuan n\u00eb vitin 1918, ata jetuan n\u00eb nj\u00eb shtet. Deri n\u00eb vitin 1991 ata nuk arrit\u00ebn ta formonin kombin jugosllav dhe, aq m\u00eb shum\u00eb, p\u00ebrfunduan duke e masakruar nj\u00ebri-tjetrin. Ky rast gjithashtu, \u00ebsht\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb p\u00ebrfundimit se shqiptar\u00ebt, megjith\u00ebse t\u00eb ndar\u00eb n\u00eb konfesione, arrit\u00ebn ta formojn\u00eb kombin, p\u00ebr shkak se jetuan s\u00eb bashku dhe t\u00eb lir\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb nj\u00eb periudhe t\u00eb gjat\u00eb pes\u00eb shekullore n\u00eb shtetin e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb Perandoris\u00eb osmane. Shqiptar\u00ebt gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb formimit t\u00eb kombeve arrit\u00ebn me v\u00ebshtir\u00ebsi ta formojn\u00eb kombin shqiptar, por ky sukses nuk mund t\u00eb thuhet se qe i plot\u00eb, duke qen\u00eb se nj\u00eb pjes\u00eb e popullit shqiptar nd\u00ebrkoh\u00eb u asimilua n\u00eb kombin grek, turk dhe \u201csllav\u201d.<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebrmbajtja<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Faik Konica, n\u00eb revist\u00ebn e \u201ctij\u201d Albania, shkruante: \u201cPropagand\u00eb do me th\u00ebn\u00eb t\u00eb p\u00ebrhapurit e nja t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, e nja g\u00ebnjeshtr\u00ebs, e \u00e7\u2019do gj\u00ebs\u00eb q\u00eb kemi n\u00eb zemb\u00ebr\u00eb. [\u2026] Shqiptari i v\u00ebrtet\u00eb duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb propagand\u00eb nat\u2019e dit\u00eb\u201d.
P\u00ebr fat t\u00eb keq, Konica i m\u00ebsonte shqiptar\u00ebt e \u201cv\u00ebrtet\u00eb\u201d se g\u00ebnjeshtra \u00ebsht\u00eb vler\u00eb e shqiptarit. Aq m\u00eb shum\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u00eb ardh\u00eb keq kur konstatojm\u00eb q\u00eb sot e k\u00ebsaj dite ende, shum\u00eb intelektual\u00eb shqiptar\u00eb i kan\u00eb mbetur besnik\u00eb Konic\u00ebs, pasi n\u00eb veprat e tyre e p\u00ebrdorin g\u00ebnjeshtr\u00ebn. Konica, si dhe \u201crilindasit\u201d e tjer\u00eb, q\u00eb n\u00eb fund t\u00eb shek. XIX dhe n\u00eb fillim t\u00eb shek. XX, nat\u00eb e dit\u00eb n\u00eb shkrimet e tyre merreshin me propagand\u00eb kund\u00ebr Perandoris\u00eb osmane, kishin probleme me definimin e armikut t\u00eb shqiptar\u00ebve. Ata nuk mund t\u00eb b\u00ebnin propagand\u00eb q\u00eb do t\u00eb k\u00ebrkonte rebelim apo luft\u00eb kund\u00ebr turqve, pasi q\u00eb me fjal\u00ebn \u201cturk-elhamdulilah\u201d identifikoheshin shumica e shqiptar\u00ebve. P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, popullata shqiptare ndahej n\u00eb turq\u00eb dhe kaur\u00eb dhe prandaj nj\u00eb propagand\u00eb q\u00eb do t\u00eb nxiste luft\u00eb kund\u00ebr turq\u00ebve, do t\u00eb kishte pasur efekt negativ. Nj\u00eb propagand\u00eb e k\u00ebtill\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb kishte pasur efekt vet\u00ebm tek epirotasit (ortodoks\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb). Por, ata nuk kishin nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb propagand\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, pasi q\u00eb makineria e propagand\u00ebs s\u00eb tyre ishte n\u00eb gjuh\u00ebn greke dhe ajo vinte nga Patriarkia e Stambollit, apo nga Qeveria greke. \u201cRilindasit\u201d shqiptar\u00eb poashtu nuk mund t\u00eb b\u00ebnin propagand\u00eb q\u00eb do t\u00eb nxiste q\u00ebndrime kund\u00ebr Sulltanit, pasi ky qe edhe Kalif i Islamit dhe nga arsyeja se Sulltanin n\u00eb Stamboll e mbronin shqiptar\u00ebt. Ata nuk do t\u00eb kishin pasur sukses as me nj\u00eb propagand\u00eb q\u00eb do t\u00eb shtynte drejt nj\u00eb lufte kund\u00ebr ushtris\u00eb dhe xhandarm\u00ebris\u00eb osmane, sepse n\u00eb trevat shqiptare shumica e asqer\u00ebve dhe e zaptijve ishin pik\u00ebrisht shqiptar\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

Kjo qe dhe arsyeja se pse \u201crilindasit\u201d u p\u00ebrpoq\u00ebn t\u00eb shpiknin em\u00ebrtime t\u00eb reja p\u00ebr \u201carmikun\u201d. Em\u00ebrtimet m\u00eb t\u00eb shpeshta t\u00eb cilat p\u00ebrmes shtypit \u201cshqiptar\u201d apo botimeve n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe arrit\u00ebn ta etiketojn\u00eb \u201carmikun\u201d, qen\u00eb sidomos fjal\u00ebt: halldup\u00eb, anadollak\u00eb dhe aziatik\u00eb. Por, k\u00ebto em\u00ebrtime nuk e pat\u00ebn efektin e duhur n\u00eb popullat\u00eb, sepse populli ato nuk i kuptonte. N\u00eb fillim, sapo ende nuk e kishin fituar p\u00ebrvoj\u00ebn e duhur, \u201crilindasit\u201d apo shqiptar\u00ebt q\u00eb b\u00ebnin propagand\u00eb, turqit i quanin anadollak\u00eb apo aziatik\u00eb, p\u00ebrderisa shqiptar\u00ebt i quanin evropian\u00eb. Ata shpresonin se shum\u00eb shqiptar\u00eb do t\u00eb bindeshin se turqit dhe shqiptar\u00ebt jo vet\u00ebm q\u00eb nuk kishin asgj\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt, por edhe se raca jon\u00eb evropiane ishte superiore ndaj rac\u00ebs \u201cbarbare\u201d turko-aziatike. Mir\u00ebpo, shumica e shqiptar\u00ebve t\u00eb asaj periudhe fjal\u00ebn \u201cevropian\u201d mbase dhe nuk e lidhte dot me ndonj\u00eb ndjenj\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb simpatie. Sepse, shqiptar\u00ebt Evrop\u00ebn e shihnin shekuj me radh\u00eb si nj\u00eb vend t\u00eb prapambetur, t\u00eb padrejt\u00eb, ku mbizot\u00ebronin s\u00ebmundjet ngjit\u00ebse vdekjeprur\u00ebse, ku sundonte mostoleranca fetare, fanatizmi fetar, inkuizicioni, feudalizmi i eg\u00ebr, treg\u00ebtia me skllev\u00ebr etj. Shumica e shqiptar\u00ebve, duke u nisur nga gadishm\u00ebria e vet\u00eb luftarake, nuk e \u00e7monte dhe aq aspektin luftarak t\u00eb evropian\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt i kishin ngadh\u00ebnjyer n\u00eb fush\u00ebbeteja, at\u00ebher\u00eb kur s\u00eb bashku me turqit-osman\u00eb e \u00e7liruan bregdetin shqiptar nga Republika e Venedikut dhe Mbret\u00ebria e Napolit. Shqiptar\u00ebt poashtu e okupuan Otranton (Itali) me q\u00ebllim q\u00eb ta pushtonin Rom\u00ebn, dhe ata dy her\u00eb s\u00eb bashku me popujt tjer\u00eb osman\u00eb e rrethuan Vjen\u00ebn, me q\u00ebllim q\u00eb ta pushtojn\u00eb. N\u00ebse preferojm\u00eb t\u00eb mos shk\u00ebputemi nga konteksti kohor, gj\u00eb q\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb parakusht i t\u00eb kuptuarit t\u00eb ndodhive, medoemos do t\u00eb duhej ta marrim parasysh faktin se Evropa asokohe megjithate nuk shihej me syt\u00eb e sot\u00ebm. N\u00eb at\u00eb periudh\u00eb, duke qen\u00eb se kleri islam luante rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb formimin e opinionit t\u00eb popullat\u00ebs, gjasat ishin pothuajse minimale q\u00eb popullata t\u00eb ndante dhe aq emocione pozitive ndaj evropian\u00ebve (frank\u00ebve) dhe ndaj Evrop\u00ebs (Frankistanit). Kuptohet q\u00eb n\u00eb periudh\u00ebn e fundit t\u00eb Perandoris\u00eb osmane, pas revolucionit industrial, ekonomia evropiane e kishte marr\u00eb veten dhe n\u00eb disa aspekte e kishte tejkaluar edhe standardin osman. Ai progres qe dhe arsyeja q\u00eb disa shqiptar\u00eb, mbase dhe me t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb nisin t\u2019i lakmojn\u00eb arritjet shkencore dhe modernizimin industrial n\u00eb Evrop\u00eb. Sipas t\u00eb gjitha gjasave, kjo qe dhe arsyeja se pse d\u00ebshtoi propaganda pro-evropiane e \u201crilindasve\u201d, q\u00eb do t\u00eb nxiste nj\u00eb luft\u00eb mes shqiptar\u00ebve evropian\u00eb dhe anadollak\u00ebve apo aziatik\u00ebve barbar\u00eb. Kjo propagand\u00eb mb\u00ebshtetej edhe nga Serbia, si\u00e7 d\u00ebshmon Faik Konica. Ai n\u00eb nj\u00eb raport drejtuar pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsit t\u00eb tij, Ministrit t\u00eb Pun\u00ebve t\u00eb Jashtme t\u00eb Austro-Hungaris\u00eb, t\u00eb nj\u00ebjtin e informon se kush e financon k\u00ebt\u00eb propagand\u00eb. Konica mes tjerash informon edhe p\u00ebr nj\u00eb mbledhje t\u00eb disa \u201cshqiptar\u00ebve\u201d q\u00eb ishte mbajtur n\u00eb Bukuresht (Rumani), me \u00e7\u2019rast shkruan: \u201dAjo (F.D. mbledhja) u mbajt\u00eb n\u00eb maj 1898. Konsulli serb propozoi nj\u00eb fond prej 40.000 frangash p\u00ebr fillimin e nj\u00eb propagande q\u00eb t\u00eb nxiste nj\u00eb kryengritje n\u00eb Shqip\u00ebri, p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb qeveri autonome t\u00eb bashkuar politikisht me ate t\u00eb Serbis\u00eb\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pasi q\u00eb \u201crilindasit\u201d e mor\u00ebn p\u00ebrvoj\u00ebn e duhur n\u00eb propagand\u00eb duke u m\u00ebsuar nga d\u00ebshtimet e veta, dhe me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb nxisin nj\u00eb revolt\u00eb t\u00eb sukseshme te shqiptar\u00ebt kund\u00ebr Qeveris\u00eb s\u00eb tyre, disa prej tyre vendos\u00ebn q\u00eb ta thjesht\u00ebsojn\u00eb nivelin e propagand\u00ebs dhe ate t\u2019ua p\u00ebrshtasin paragjykimeve q\u00eb shqiptar\u00ebt i kishin ndaj t\u00eb tjer\u00ebve. Prandaj dhe filluan gradualisht q\u00eb fjal\u00ebt anadollak, aziatik dhe halldup, t\u2019i z\u00ebvend\u00ebsojn\u00eb me fjal\u00eb t\u00eb cilat i kuptonte populli. K\u00ebto fjal\u00eb t\u00eb reja ishin: \u00e7ifut\u00eb, evgjit\u00eb (rom\u00eb) dhe mason\u00eb. Paragjykimet e shqiptar\u00ebve dhe popujve tjer\u00eb p\u00ebr \u00e7ifut\u00ebt dhe evgjit\u00ebt gjat\u00eb asaj periudhe jan\u00eb t\u00eb njohura dhe besojm\u00eb se nuk nevojitet ndonj\u00eb shpjegim shtes\u00eb. P\u00ebr sa u p\u00ebrket mason\u00ebve, ata ishin b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur n\u00eb popullat\u00ebn shqiptare sidomos nga kleri ortodoks. Kisha, p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, t\u00eb gjith\u00eb ata shqiptar\u00eb q\u00eb tentonin t\u2019i z\u00ebvend\u00ebsonin shkollat greke me shkolla n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, i mallkonte duke i quajtur mason\u00eb t\u00eb cil\u00ebt, sipas tyre, n\u00ebp\u00ebrmjet shkollave shqipe kishin p\u00ebr q\u00ebllim t\u2019i konvertonin ortodoks\u00ebt.
Por, edhe propaganda e re q\u00eb e p\u00ebrzgjodh\u00ebn \u201crilindasit\u201d u ballafaqua me nj\u00eb sfid\u00eb q\u00eb duhej t\u00eb tejkalohej. Sfida kishte t\u00eb b\u00ebj\u00eb me ate se si t\u00eb binden shqiptar\u00ebt se armiqt\u00eb e tyre ishin \u00e7ifut\u00ebt, evgjit\u00ebt dhe mason\u00ebt dhe se ata e udh\u00ebhiqnin shtetin osman, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb fakti qe ai q\u00eb ata numerikisht p\u00ebrfaq\u00ebsonin nj\u00eb pakic\u00eb t\u00eb par\u00ebnd\u00ebsishme. P\u00ebr ta tejkaluar k\u00ebt\u00eb sfid\u00eb, ata i keqp\u00ebrdor\u00ebn \u201cdonmet\u201d. Donme quheshin disa \u00e7ifut\u00eb t\u00eb Selanikut, t\u00eb cil\u00ebt ishin konvertuar n\u00eb mysliman\u00eb. N\u00eb p\u00ebrkthim prej turqishtes, fjala \u201cdonme\u201d ka kuptimin \u201ci konvertuar\u201c. Prandaj \u201crilindasit\u201d e pan\u00eb t\u00eb arsyeshme q\u00eb shum\u00eb pushtetar\u00eb osman\u00eb t\u2019i quanin donme q\u00eb .d.m.th. se ata nuk ishin mysliman\u00eb por ishin \u00e7ifut\u00eb t\u00eb fshehur dhe se, si rrjedhoj\u00eb, ata nuk mund t\u2019i p\u00ebrfaq\u00ebsonin interesat e Perandoris\u00eb dhe t\u00eb shqiptar\u00ebve. Sipas propagand\u00ebs s\u00eb re, q\u00ebllimi i donmeve ishte q\u00eb ta shkat\u00ebrronin Perandorin\u00eb dhe bashk\u00eb me te dhe shqiptar\u00ebt apo Shqip\u00ebrin\u00eb. Me q\u00ebllim q\u00eb kjo propagand\u00eb t\u00eb arrinte efektin e duhur edhe tek ortodoks\u00ebt shqiptar\u00eb, b\u00ebhej propagand\u00eb se t\u00eb gjith\u00eb donmet ishin edhe mason\u00eb. Duke qen\u00eb se, sipas k\u00ebtij verzioni, ata ishin mason\u00eb, kjo nj\u00ebkoh\u00ebsisht b\u00ebnte me dije se Qeveria osmane ishte nj\u00eb Qeveri \u00e7ifuto-masone. Mes tjerash, sipas nj\u00ebr\u00ebs nga teorit\u00eb e at\u00ebhershme, mason\u00ebt p\u00ebrfaq\u00ebsonin interesat e \u00e7ifuteve dhe p\u00ebrpiqeshin q\u00eb ta kontrollonin bot\u00ebn, pasi q\u00eb t\u2019i merrnin pushtetet n\u00ebp\u00ebrmjet revolucioneve.<\/p>\n\n\n\n

Momenti i duhur i aktivizimit t\u00eb k\u00ebsaj propagande te shqiptar\u00ebt erdhi n\u00eb vitin 1908, pas revolucionit xhonturk. Ekzistojn\u00eb me qindra libra dhe poashtu artikuj t\u00eb gazetave t\u00eb huaja q\u00eb shkruanin p\u00ebr lidhjen e mason\u00ebve dhe xhonturq\u00ebve. Nj\u00eb nd\u00ebr gazetat n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe q\u00eb m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrhapte propagand\u00eb lidhur me k\u00ebt\u00eb tem\u00eb ishte ajo q\u00eb botohej n\u00eb Sofje, \u201cLiri e Shqipris\u00eb\u201d, nga Kristo Luarasi. Nj\u00eb nd\u00ebr propaganduesit kryesor\u00eb q\u00eb shkruante artikuj me k\u00ebt\u00eb tematik\u00eb, te ajo gazet\u00eb, mbante pseudonimin \u201cD\u201d. N\u00eb nj\u00eb shkrim t\u00eb tij, ai shkruante: \u201cSot n\u00eb Turqi mbret\u00ebrojn\u00eb Jahudinjt\u00eb [\u2026] Donmet jan\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Mason\u00eb [\u2026] T\u00eb gjith\u00eb gazetat turqisht dhe frengjisht q\u00eb dalin n\u00eb Selanik jan\u00eb t\u00eb Donmeve, edhe ata t\u00eb Stambollit m\u00eb t\u00eb shumt\u00ebn p\u00ebrmbahen nga \u00e7ifut\u00ebt turq [\u2026] Donmet sht\u00ebrnguan edhe Sheik ul-Islam e par\u00eb t\u00eb nxirte fetva p\u00ebr Hamitin si u deshi qejfi atyreve\u201d. Se kjo ishte vet\u00ebm propagand\u00eb apo se me k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje merreshin vet\u00ebm ata q\u00eb u besonin teorive konspirative, kjo nuk q\u00ebndron. Tematika n\u00eb fjal\u00eb nuk debatohej vet\u00ebm n\u00eb shtypin shqiptar, por edhe m\u00eb gjer\u00eb, n\u00eb raportet zyrtare, diplomatike gjithashtu. N\u00eb nj\u00eb raport t\u00eb ambasadorit britanik n\u00eb Stamboll, Sir Gerard Lowther, drejtuar Ministris\u00eb s\u00eb Jashtme t\u00eb Britanis\u00eb, ai shkruante p\u00ebr pesh\u00ebn ekonomiko-politike t\u00eb \u00e7ifut\u00ebve n\u00eb Perandorin\u00eb osmane dhe p\u00ebr lobimin e tyre p\u00ebr q\u00ebllimet cioniste n\u00eb Qeverin\u00eb osmane, si\u00e7 vijon: \u201c[\u2026]duke qen\u00eb se Perandoria osmane i p\u00ebrmban vendet t\u00eb cilat jan\u00eb t\u00eb shenjta p\u00ebr Izraelin, \u00ebsht\u00eb e natyrshme q\u00eb \u00e7ifuti t\u00eb duhet t\u00eb p\u00ebrpiqet t\u00eb ket\u00eb pozicion t\u00eb posa\u00e7\u00ebm ndikimi dhe ta shfryt\u00ebzoj\u00eb at\u00eb p\u00ebr realizimin e idealit t\u00eb tij, d.m.th. t\u00eb krijimit t\u00eb shtetit autonom \u00e7ifut n\u00eb Palestin\u00eb ose Babiloni. [\u2026] \u00e7ifuti mund ta ndihmoj\u00eb xhonturkun me tru, me nd\u00ebrmarrje ekonomike, me ndikimin e madh n\u00eb shtypin e Evrop\u00ebs dhe me para, n\u00eb shk\u00ebmbim t\u00eb privilegjeve ekonomike dhe realizimit t\u00eb idealeve t\u00eb Izraelit, pasi q\u00eb xhonturku do q\u00eb ta kthej\u00eb dhe siguroj\u00eb pavar\u00ebsin\u00eb komb\u00ebtare dhe t\u00eb heq\u00eb qafe tutel\u00ebn e Evrop\u00ebs, [\u2026]\u201d.Meqen\u00ebse ndikimi i \u00e7ifut\u00ebve n\u00eb Perandorin\u00eb osmane \u00ebsht\u00eb jasht\u00eb tematik\u00ebs s\u00eb k\u00ebtij punimi, k\u00ebtu do t\u00eb kufizohem brenda propagand\u00ebs kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve q\u00eb u b\u00eb n\u00eb mesin e shqiptar\u00ebve.<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebr ne shqiptar\u00ebt \u00ebsht\u00eb shum\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi q\u00eb ta njohim historin\u00eb e l\u00ebvizjes xhonturke (turqit e rinj), meqen\u00ebse at\u00eb l\u00ebvizje e themeluan shqiptar\u00ebt. Historiografia bot\u00ebrore si themelues t\u00eb k\u00ebsaj l\u00ebvizjeje e njeh shqiptarin Dr. Ibrahim Temo. Ai, n\u00eb kujtimet e tija, e ka shpjeguar themelimin e k\u00ebsaj l\u00ebvizjeje opozitare osmane, q\u00eb kishte p\u00ebr q\u00ebllim rr\u00ebzimin e despotizmit. Por, kjo l\u00ebvizje nuk ishte e unifikuar, pasi q\u00eb disa nga xhonturqit e kund\u00ebrshtuan politik\u00ebn pan-islamike q\u00eb e ndiqte Sulltan Abdulhamidi dhe k\u00ebrkuan implementimin e ideve per\u00ebndimore t\u00eb liberalizmit. Disa t\u00eb tjer\u00eb promovonin nacionalizmin turk dhe e p\u00ebrhap\u00ebn iden\u00eb e pan-turqizmit (pan-turanizmit). Poashtu kishte dhe dy rryma kryesore t\u00eb xhonturqve, nga t\u00eb cilat nj\u00ebra konsistonte n\u00eb decentralizimin e pushtetit, p\u00ebrderisa tjetra n\u00eb centralizimin e tij. Agjitatori kryesor i ides\u00eb s\u00eb decentralizimit ishte Ismail Qemal Vlora. L\u00ebvizja xhonturke \u00ebsht\u00eb studjuar n\u00eb mas\u00eb t\u00eb duhur nga historian\u00eb serioz\u00eb dhe sot mund t\u00eb thuhet se \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht e njohur. Nacionalist\u00ebt turq xhonturq, propagand\u00ebn e tyre filluan ta mb\u00ebshtesin n\u00eb faktin se shqiptar\u00ebt e mbanin pushtetin e Perandoris\u00eb osmane. Prandaj dhe sipas disa prej tyre, p\u00ebr ta rr\u00ebzuar Sulltanin, s\u00eb pari duhej luftuar shqiptar\u00ebt, pasi dhe pushteti i Sulltan Abdulhamidit mb\u00ebshtetej n\u00eb besnik\u00ebrin\u00eb e shqiptar\u00ebve. N\u00eb at\u00eb periudh\u00eb, Faik Konica, p\u00ebr xhonturqit nacionalist turq shkruante: \u201cTurq\u00ebt e rinj kan\u00eb pun\u00eb m\u00eb t\u00eb shpejtme p\u00ebr t\u00eb mbaruar: Shkojn\u00eb koh\u00ebn duke shar\u00eb Shqiptar\u00ebt! [\u2026] P\u00ebr ta, \u00e7do Shqip\u00ebtar \u00ebsht\u00eb armiku i Turqi\u00ebs. V\u00ebndet m\u00eb t\u00eb mira t\u00eb qeveri\u00ebs, thon\u00eb, i z\u00ebn\u00eb Shqiptar\u00ebt: Shqip\u00ebtar \u00ebsht\u00eb sadrazemi ( F.D. kryeministri), Shqip\u00ebtar\u00eb jan\u00eb trup-rojt\u00ebsit e Sulltanit. [\u2026] k\u00ebta vagabond\u00eb s\u2019kan\u00eb p\u00ebrve\u00e7 nj\u00eb q\u00ebllim: t\u2019a ashp\u00ebrojn\u00eb Sulltanin, t\u2019i ashp\u00ebrojn\u00eb Turq\u00ebt, kundr\u00eb Shqiptar\u00ebve, q\u00eb kombit t\u2019on\u00eb t\u2019i vidhen t\u00eb t\u00ebra t\u00eb dreqtat [\u2026] T\u2019u v\u00ebr\u00eb veshin njeriu atyreve, i mbushet koka se Turqia s\u2019ka armiq p\u00ebrve\u00e7 Shqip\u00ebtar\u00ebve, [\u2026]\u201d. N\u00eb formimin e opinionit t\u00eb disa turqve nacionalist ndikonte edhe shtypi i huaj q\u00eb propagandonte p\u00ebr ndasi nd\u00ebretnike n\u00eb qeverin\u00eb osmane. Opozitar\u00ebt turq p\u00ebr shkak t\u00eb censur\u00ebs n\u00eb shtypin osman i lexonin rregullisht gazetat e huaja dhe prandaj ndikoheshin edhe nga ata. Kuptohet q\u00eb disa gazeta t\u00eb huaja me q\u00ebllim investonin n\u00eb rritjen e nacionalizmit n\u00eb mes qytetar\u00ebve osman\u00eb pasi q\u00eb dihej se nacionalizmi n\u00ebnkuptonte shkat\u00ebrrimin e nj\u00eb shoq\u00ebrie shumetnike. N\u00eb po at\u00eb koh\u00eb n\u00eb nj\u00eb artikull t\u00eb gazet\u00ebs n\u00eb pron\u00ebsi t\u00eb \u00e7ifut\u00ebve \u201cThe New York Times\u201d shkruhej: \u201cKorrespodenti i \u201cThe Times\u201d n\u0451 Konstantinopoj thot\u00eb q\u0451 t\u0451 gjith\u0451 ministrat turq jan\u00eb xheloz\u0451 p\u0451rshkak t\u0451 em\u00ebrimit t\u0451 Ferid Pash\u0451s p\u0451r kryeminist\u00ebr dhe ndihen t\u0451 inatosur p\u0451r faktin q\u0451 nj\u0451 shqiptar do t\u2019i udh\u00ebheqi ata.\u201d Por, se a kishin t\u00eb drejt\u00eb nacionalist\u00ebt opozitar\u00eb turq n\u00eb pretendimet e tyre q\u00eb ta marrin pushtetin e shqiptar\u00ebve, k\u00ebt\u00eb e shpjegon edhe historiani shqiptar, q\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht ishte edhe prift katolik, Ndoc Nikaj. Ai, pasi q\u00eb u nda Shqip\u00ebria nga Perandoria osmane, e botoi librin e par\u00eb t\u00eb historis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, ku mes tjerash p\u00ebr at\u00eb periudh\u00eb shkruante: \u201cKoha e Mretnimit t\u2019Sulltan Hamidit kie koha e sundimit t\u2019Shqyptarve qi sikur\u00eb dikuer, n\u2019koh\u00eb t\u2019vietra maitne n\u2019dor\u00eb Mretni\u00ebn Romane para shkatrrimit saj\u00eb ashtu mundet m\u2019u than\u00eb patn\u00eb n\u2019dor\u00eb Mretni\u00ebn Otomane m\u2019ket koh\u00eb\u201d. Nuk ishin vet\u00ebm historian\u00ebt shqiptar\u00eb ata q\u00eb e pohonin k\u00ebt\u00eb; edhe politikani osman-shqiptar Ismail Qemali n\u00eb nj\u00eb shkrim t\u00eb tij pohonte se shqiptar\u00ebt e mbanin pushtetin e Perandoris\u00eb osmane. Ai n\u00eb at\u00eb shkrim, q\u00eb m\u00eb von\u00eb u botua si pjes\u00eb e librit me kujtimet e tija, shkruante:\u201cSiguria personale e Sulltanit, pallati i tij, bile edhe haremi i tij, u ishte besuar shqiptar\u00ebve. N\u00eb ministri dhe n\u00eb sh\u00ebrbimin civil dhe ushtarak, shqiptar\u00ebt mbanin pozicionet m\u00eb t\u00eb larta dhe m\u00eb t\u00eb respektuara\u201d. Por, p\u00ebr fat t\u00eb keq, sot 100 vjet m\u00eb von\u00eb, shumica e shqiptar\u00ebve nuk e di k\u00ebt\u00eb fakt historik. M\u00eb pak e studjuar \u00ebsht\u00eb politika pan-islamike q\u00eb e ndiqte Sulltan Abdulhamidi II, gjithashtu arsyet q\u00eb e shtyn\u00eb at\u00eb ta ndiqte at\u00eb politik\u00eb. Nga nj\u00eb shkrim i Shemsedin Sami Frash\u00ebrit, p\u00ebr biografin\u00eb e shqiptarit nga \u00c7am\u00ebria, Tahsin Hoxha, kuptojm\u00eb q\u00eb T.H. kishte qen\u00eb themelues i ides\u00eb politike t\u00eb pan-islamizmit n\u00eb Perandorin\u00eb osmane. Pan-islamizmi konsistonte n\u00eb bashkimin politik t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb musliman\u00ebve t\u00eb bot\u00ebs, me q\u00ebllim t\u00eb rikthimit t\u00eb balanc\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare duke e zmadhuar ndikimin e musliman\u00ebve n\u00ebn tutel\u00ebn e Kalifit. Pasi Sulltani ishte edhe Kalif i Islamit, sipas ides\u00eb politike pan-islamike ai duhej t\u00eb p\u00ebrkujdeset p\u00ebr gjendjen e mjerueshme t\u00eb mysliman\u00ebve dhe pozit\u00ebs s\u00eb Islamit n\u00eb bot\u00eb. Shumica e mysliman\u00ebve n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb jetonin n\u00ebn okupimin e shteteve t\u00eb krishtera n\u00eb Magreb, Indi, Indonezi, Kaukaz, Azin\u00eb Qendrore dhe Bosnj\u00eb. Sulltani shpresonte se me rritjen e pak\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb tek mysliman\u00ebt e okupuar do t\u00eb zgjerohej edhe p\u00ebrkrahja ndaj tij dhe se kjo do t\u2019i p\u00ebrforconte pozitat e tij n\u00eb rang nd\u00ebrkomb\u00ebtar, dhe se si pasoj\u00eb do t\u00eb evitohej apo prolongohej kolapsi i Perandoris\u00eb osmane, q\u00eb haste v\u00ebshtir\u00ebsi t\u00eb m\u00ebdha ekonomiko-politike.<\/p>\n\n\n\n

Ideja politike pan-islamike e shqet\u00ebsonte sidomos Perandorin\u00eb britanike, pasi q\u00eb ajo kishte num\u00ebr m\u00eb t\u00eb madh mysliman\u00ebsh n\u00ebn okupimin e saj. Prandaj dhe britanik\u00ebt investonin jo vet\u00ebm n\u00eb nxitjen e rebelimeve brenda Perandoris\u00eb osmane, por dhe n\u00eb rikthimin e Kalifatit tek arab\u00ebt, apo formimin e nj\u00eb kalifati paralel, me \u00e7ka do t\u00eb dob\u00ebsohej apo eliminohej ndikimi pan-islamik i Sulltanit. K\u00ebt\u00eb q\u00ebllim britanik\u00ebt e arrit\u00ebn gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb par\u00eb bot\u00ebrore pas marr\u00ebveshjes me disa krer\u00eb arab\u00eb, me \u00e7ka u zbeh institucioni i Kalifit n\u00eb Stamboll dhe si pasoj\u00eb ky institucion me tradit\u00eb 1300 vje\u00e7are u shua p\u00ebrfundimisht n\u00eb vitin 1924. Nj\u00eb episod tjet\u00ebr q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb studjuar aq sa duhet nga historiografia, \u00ebsht\u00eb lidhja e l\u00ebvizjes xhonturke me mason\u00ebt. Nuk dyshohet se ekzistonte nj\u00eb bashk\u00ebpunim mes mason\u00ebve dhe xhonturq\u00ebve dhe se shum\u00eb personalitete t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme xhonturke ishin nj\u00ebkoh\u00ebsisht edhe mason\u00eb. Historiografia turke nuk e mohon lidhjen e l\u00ebvizjes xhonturke me mason\u00ebt. Kjo, pasi biograf\u00ebt zyrtar\u00eb t\u00eb Mustafa Qemalit (kryetari i par\u00eb i Republik\u00ebs s\u00eb Turqis\u00eb) p\u00ebrmendnin n\u00eb librat e tyre se gjoja ky kishte qen\u00eb kund\u00ebr bashk\u00ebpunimit me mason\u00ebt kur kishte qen\u00eb an\u00ebtar aktiv i partis\u00eb xhonturke dhe se Mustafa Qemali k\u00ebt\u00eb q\u00ebndrim t\u00eb tij e kishte shprehur gjat\u00eb fjalimit q\u00eb e kishte mbajtur n\u00eb tetor t\u00eb vitit 1908 n\u00eb kongresin e partis\u00eb xhonturke n\u00eb Selanik. Lozhat masone p\u00ebrdoreshin p\u00ebr mbajtjen e mbledhjeve t\u00eb fshehta t\u00eb xhonturqve dhe organizimi i mason\u00ebve pjes\u00ebrisht u mor si model i organizimit ilegal xhonturk. Nuk mund t\u00eb them me k\u00ebt\u00eb rast se edhe Ibrahim Temo ishte mason, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb interesimi i tij p\u00ebr organizimin e mason\u00ebve dhe p\u00ebr kontaktet q\u00eb ai i kishte me ta \u00ebsht\u00eb i padiskutuesh\u00ebm. Bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt m\u00eb t\u00eb ngusht\u00eb t\u00eb Ibrahim Temos ishin Dervish Hima dhe kurdi Abdullah Xhevdet. Ibrahim Temo e kishte autorizuar Dervish Him\u00ebn q\u00eb t\u00eb merrte pjes\u00eb n\u00eb kongresin e par\u00eb xhonturk q\u00eb u mbajt n\u00eb Paris n\u00eb vitin 1902, p\u00ebrderisa me Abdullah Xhevdet e themelojn\u00eb bashk\u00ebrisht Partin\u00eb Demokratike Osmane, pasi q\u00eb kjo ndahet nga partia xhonturke (Komiteti p\u00ebr Bashkim dhe P\u00ebrparim). Baron Franc Nopca me kujtimet e tija d\u00ebshmon se Dervish Hima ishte mason. P\u00ebrderisa Abdullah Xhevdet ishte nj\u00eb intelektual i famsh\u00ebm i Turqis\u00eb, q\u00eb deklarohej haptazi se ishte ateist. Bashk\u00ebpunimi i ngusht\u00eb i Ibrahim Temos me k\u00ebta dy personalitete, n\u00eb nj\u00eb far\u00eb m\u00ebnyre, shpjegon edhe p\u00ebr bindjet e tija.<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb nd\u00ebr politikan\u00ebt e r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm shqiptar\u00eb gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe ishte edhe deputeti-osman Riza Tevfik, i cili nga ana e babait t\u00eb tij ishte me prejardhje prej Dibre. Riza Tevfik, q\u00eb sot njihet nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht si filozof, e shpreh p\u00ebrkat\u00ebsin\u00eb e tij shqiptare n\u00eb nj\u00eb vjersh\u00eb q\u00eb e shkruan n\u00eb koh\u00ebn kur nacionalizmi turk sh\u00ebnonte kulmin e vet\u00eb. Ai ishte shkolluar n\u00eb nj\u00eb shkoll\u00eb prestigjioze \u00e7ifute n\u00eb Stamboll dhe, pasi q\u00eb fitoi pesh\u00eb politike, ishte dhe m\u00eb tolerant kundrejt interesave cioniste n\u00eb Perandori. Riza Tevfik, i cili ishte bektashi, n\u00eb kujtimet e tija shpjegon q\u00eb kishte nj\u00eb lidhje mes mason\u00ebve dhe bektashinjve. Kjo nuk ishte di\u00e7ka e re, pasi q\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb kishte d\u00ebshmuar shum\u00eb m\u00eb her\u00ebt edhe K\u00ebshilltari i Shtetit, Shemsedin Sami Frash\u00ebri te libri i tij i famsh\u00ebm, kur shkruan: \u201cQysh jan\u00eb Frankomason\u00ebt e Bektashit\u00eb v\u00ebllez\u00ebr\u00eb n\u00eb mest t\u00eb-tyre, k\u00ebshtu duhet\u00eb t\u00eb jen\u00eb edhe Shqiptar\u00ebt e-v\u00ebrtet\u00eb\u201d. Por, Riza Tevfik (q\u00eb u b\u00eb dhe kryetar i Senatit osman) d\u00ebshmonte sikur q\u00eb d\u00ebshmonin edhe t\u00eb tjer\u00eb, se edhe Sheik ul-Islami (Kryedijetari Islam) Musa Kazim Efendi qe mason. -Sultan Abdulhamiti u detyrua t\u00eb abdikoj\u00eb disa muaj pas revolucionit xhonturk dhe garda shqiptare q\u00eb e mbronte at\u00eb u detyrua t\u00eb kthehet n\u00eb Shqip\u00ebri. Esat Pash\u00eb Toptanit iu dha besimi q\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb Parlamentit osman dhe fetvas s\u00eb Sheik ul-Islamit t\u00eb shkonte te pallati i Abdulhamidit me q\u00ebllim q\u00eb at\u00eb ta infomoj\u00eb se ishte shkarkuar nga froni dhe ta siguroj\u00eb Sulltanin, duke ia dh\u00ebn\u00eb bes\u00ebn shqiptare, se jeta e tij nuk ishte n\u00eb rrezik. Kur Esat Pasha shkoi q\u00eb ta kryej\u00eb k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb (nj\u00eb nga detyrat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb bujshme), at\u00eb e shoq\u00ebruan edhe tre deputet\u00eb tjer\u00eb. Nj\u00ebri prej tyre ishte \u00e7ifut prej Selaniku (Enamel Carasso), i cili nj\u00ebkoh\u00ebsisht ishte mason dhe mbante titullin e Grand Master t\u00eb lozh\u00ebs \u201cMacedonia Risorta\u201d. Ky deputet ua p\u00ebrcolli mediave debatin q\u00eb u zhvillua mes Esat Pash\u00ebs dhe Sulltanit. Prania e nj\u00eb \u00e7ifuti dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht masoni gjat\u00eb abdikimit t\u00eb Kalifit t\u00eb Islamit b\u00ebri buj\u00eb brenda popullat\u00ebs. Kur u mor vesh edhe se Sulltan Abdulhamiti p\u00ebrkund\u00ebr d\u00ebshir\u00ebs s\u00eb tij ishte syrgjynosur n\u00eb Selanik dhe se atje jetonte n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e nj\u00eb bankieri \u00e7ifut, shum\u00eb p\u00ebrkrah\u00ebs t\u00eb tij e sidomos p\u00ebrkrah\u00ebsit shqiptar\u00eb u hidh\u00ebruan p\u00ebrtej mase. Revolti i k\u00ebtyre individ\u00ebve erdhi, pra, si pasoj\u00eb e nj\u00eb historie t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt mes \u00e7ifut\u00ebve dhe Sulltanit.<\/p>\n\n\n\n

Idet\u00eb cioniste u infiltruan n\u00eb Perandorin\u00eb osmane gjat\u00eb regjimit t\u00eb Sulltan Abdulhamidit. Cionizmi ishte (\u00ebsht\u00eb) nj\u00eb ide politike q\u00eb konsistonte n\u00eb migrimin dhe bashkimin e t\u00eb gjith\u00eb \u00e7ifut\u00ebve n\u00eb nj\u00eb territor t\u00eb caktuar dhe me q\u00ebllim t\u00eb formimit t\u00eb shtetit \u00e7ifut. Ai territor preferohej t\u00eb jet\u00eb Palestina, e q\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ishte pjes\u00eb e Perandoris\u00eb osmane. Kjo ide u b\u00eb publike kur u botua libri \u201cJudenstaat\u201d (shteti i \u00e7ifut\u00ebve) nga Theodor Herzl, n\u00eb vitin1896 n\u00eb Vjen\u00eb. N\u00eb at\u00eb lib\u00ebr autori mes tjerash shkruante: \u201cN\u00ebse Lartmadh\u00ebria e Tij Sulltani do t\u00eb na jepte Palestin\u00ebn, ne p\u00ebr kund\u00ebrshp\u00ebrblim do t\u00eb nd\u00ebrmerrnim konsolidimin e t\u00eb gjitha financave t\u00eb Perandoris\u00eb osmane\u201d. Por, meqen\u00ebse Sulltani i kishte kuptuar q\u00ebllimet e tija, ai n\u00eb sh\u00ebnimet e veta do t\u00eb shkruaj\u00eb: \u201cHerzl, kryetari i cionist\u00ebve, nuk mund t\u00eb ma mbush\u00eb mendjen me idet\u00eb e tija\u201d. Kryetarin e cionist\u00ebve, Herzl, n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb e kishte pranuar n\u00eb audienc\u00eb Kajzeri i Gjermanis\u00eb dhe i kishte shfaqur atij simpati p\u00ebr iden\u00eb q\u00eb e promovonte. N\u00eb fakt, dhe Kajzeri do t\u00eb ndjehej i lumtur, n\u00ebse \u00e7ifut\u00ebt vullnetarisht do t\u00eb largoheshin prej Perandoris\u00eb s\u00eb tij, p\u00ebr shkak t\u00eb rritjes s\u00eb antisemitizmit. I motivuar edhe m\u00eb shum\u00eb nga p\u00ebrkrahja e Kajzerit shkaku i marr\u00ebdh\u00ebnieve t\u00eb sinqerta mes Kajzerit dhe Sulltanit, Herzl k\u00ebrkoi audienc\u00eb edhe me Sulltanin. Ky n\u00eb fillim nuk e pranoi Herzlin, mir\u00ebpo pas ndikimit t\u00eb lobimt cionist, ai e pranoi, n\u00eb vitin 1901. Sulltani e informoi Herzlin se nuk do t\u00eb hiqte dor\u00eb prej Palestin\u00ebs, edhe sikur ata t\u2019i mbulonin t\u00eb gjitha borxhet e Perandoris\u00eb osmane. Sulltan Abdulhamidi edhe p\u00ebrkund\u00ebr situat\u00ebs s\u00eb mjerueshme financiare t\u00eb Perandoris\u00eb, nuk lejoi zbatimin e ideve cioniste n\u00eb territoret n\u00ebn sovranitetin e tij. Por, cionist\u00ebt nuk i nd\u00ebrpren\u00eb p\u00ebrpjekjet drejt realizmimit t\u00eb q\u00ebllimeve t\u00eb tyre. Me rr\u00ebzimin e Sulltan Abdulhamidit, ata pan\u00eb nj\u00eb mund\u00ebsi t\u00eb re p\u00ebr vehten e tyre. Po sikur cionis\u00ebt dhe disa \u201crilindas\u201d k\u00ebt\u00eb situat\u00eb t\u00eb krijuar tentonin ta shfryt\u00ebzonin n\u00eb dobi t\u00eb propagand\u00ebs s\u00eb tyre. Duke e par\u00eb k\u00ebt\u00eb fakt t\u00eb ri si nj\u00eb mund\u00ebsi shum\u00eb t\u00eb p\u00ebrshtatshme, propaganda e \u201crilindasve\u201d nisi t\u00eb p\u00ebrq\u00ebndrohej n\u00eb th\u00ebnien se Sulltan Abdulhamidi mbahet peng nga \u00e7ifut\u00ebt n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi \u00e7ifuti n\u00eb Selanik dhe se poashtu Sulltani i ri mbahej n\u00eb fron nga ata. \u201cRilindasit\u201d u p\u00ebrqendruan te kjo pik\u00eb, pasi q\u00eb e dinin se rr\u00ebzimi nga froni i Sulltan Abdulhamidit kishte dhe pasoja tek garda e tij shqiptare, q\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej nga luft\u00ebtar\u00ebt m\u00eb besnik\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb dhe t\u00eb Kalifit. Garda shqiptare e Sulltanit, p\u00ebr shkak t\u00eb lojalitetit ndaj tij, shihej me sy t\u00eb keq nga pushtetar\u00ebt e rinj xhonturq. Prandaj atyre ua nd\u00ebrpren\u00eb t\u00eb gjitha privilegjet q\u00eb i kishin, rrogat e m\u00ebdha dhe pensionet. Shum\u00eb gardist\u00eb shqiptar\u00eb ndjeheshin t\u00eb ofenduar nga situate e re e krijuar n\u00eb Perandori dhe shprehnin shqet\u00ebsim p\u00ebr sigurin\u00eb e Sulltan Abdulhamidit, t\u00eb cilin e th\u00ebrrisnin Bab\u00eb. Ata shum\u00eb vjersha dhe k\u00ebng\u00eb i kishin p\u00ebrkushtuar Sulltan Abdulhamidit, si faleminderim p\u00ebr respektin q\u00eb tregonte sovrani dhe Kalifi i tyre p\u00ebr ta. Disa vjersha kushtuar atij u botuan edhe te revista Albania:<\/p>\n\n\n\n

Qoft l\u00ebvdu Zoti n\u2019bot,<\/em>
Na rujt Sulltanin gjith mot,<\/em>
T\u00eb tan na t\u2019i bajm duva <\/em>
Se e kem bab e fmi na ka.<\/em>
[\u2026] I madhi mmret ne na ka dasht.<\/em>
Af\u00ebr vedit mman Shqyptart,<\/em>
U-baft plak nji qinn vietsh,<\/em>
Ru-je, Zot, e mos t\u2019na ddes!<\/em><\/p>\n\n\n\n

Edhe shkrimtari m\u00eb i madh shqiptar i asaj kohe Filip Shiroka i p\u00ebrkushtonte vjersha Sulltanit: <\/p>\n\n\n\n

E Shqyptari i hutuemun<\/em>
Me sy s\u2019e shef rrezikun!<\/em>
Beson dhelp\u00ebris t\u2019hujvet,<\/em>
Nuk di me e njoft armikun:<\/em>
Prej t\u2019hujvet pret lirin,<\/em>
E s\u2019di se ve\u00e7 robnin,<\/em>
N\u2019lak t\u2019hujvet ka me gjet!<\/em>
[\u2026] Por baba mmret i Madhnueshym,<\/em>
Ai ve\u00e7 ty t\u2019pshton anmikut:<\/em>
N\u00ebn hije t\u2019Tij, gjith-hera,<\/em>
Ka p\u00ebr t\u2019u-rrit ty nnera,<\/em>
Si zemra t\u2019a dishron!<\/em><\/p>\n\n\n\n

Burokrati osman Naim Frashri n\u00eb vjersh\u00ebn kushtuar Kor\u00e7\u00ebs e bekonte Sulltanin me k\u00ebto vargje:<\/p>\n\n\n\n

Edhe Sulltanit te mir\u00eb,<\/em>
Mbretit t\u2019math q\u2019e kemi at\u00eb<\/em>
Dhe ka p\u00ebr neve m\u00ebshire<\/em>
E p\u00ebrpiqet dit\u2019 e nat\u00eb.<\/em>
Zoti jet\u2019 e dit\u2019 t\u00eb dh\u00ebnt\u00eb<\/em>
Dhe q\u00ebllimet ja mbaroft\u00eb!<\/em>
Me nder p\u00ebrmi front e l\u00ebnt\u00eb!<\/em>
Dhe gjith\u00ebnj\u00eb e g\u00ebzoft\u00eb!<\/em><\/p>\n\n\n\n

Dhe, respekti ishte reciprok, pasi q\u00eb dhe Sulltan Abdulhamidi i II kishte po t\u00eb nj\u00ebjtin mendim dhe respekt p\u00ebr shqiptar\u00ebt. N\u00eb sh\u00ebnimet e tija ai shkruante: \u201cShqiptar\u00ebt [\u2026] jan\u00eb ushtar\u00ebt tan\u00eb m\u00eb besnik\u00eb. Nga ky popull kan\u00eb dal\u00eb ushtar\u00eb dhe drejtues t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm. A nuk jan\u00eb prej tyre edhe ata q\u00eb gjenden p\u00ebrreth sulltanatit tim?\u201d Besnik\u00ebrin\u00eb e ushtar\u00ebve shqiptar\u00eb ndaj Sulltanit e d\u00ebshmonte edhe Vaso Pasha te libri i tij p\u00ebr historin\u00eb e shqiptar\u00ebve. Ai shkruante: \u201c[\u2026] usht\u00ebrit Shqiptare gjithmon\u00eb kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb dalluara p\u00ebr trimrin\u00eb dhe zotsin e tyre ushtarake, ashtu dhe besnik\u00ebrin\u00eb e me lidhjen e tyre me Sulltanin.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Situata e at\u00ebhershme politike q\u00eb u krijua n\u00eb mesin e shqiptar\u00ebve dhe propaganda q\u00eb i nxiste ata t\u00eb rebeloheshin, solli dhe rebelime t\u00eb her\u00ebpashershme n\u00eb Geg\u00ebri, me nj\u00eb intensitet m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl. Menj\u00ebher\u00eb pas k\u00ebtyre ngjarjeve filluan thashethemet se shqiptar\u00ebt do t\u00eb niseshin n\u00eb Selanik q\u00eb ta \u00e7lironin Sulltanin dhe ta sillnin at\u00eb p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb fron. Noli, prej Amerike shkruante: \u201cPastaj u fol se geg\u00ebt e Kosov\u00ebs do t\u00eb zbresin n\u00eb Selanik p\u00ebr t\u00eb \u00e7liruar sultan Hamitin etj. S\u2019mund t\u2019u epnim besim k\u00ebtyre lajmave dhe e v\u00ebrteta m\u00eb s\u00eb fundi dolli n\u00eb shesh. Duket se i vet\u00ebmi q\u00ebllim i geg\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs ish k\u00ebnga e tyre e vjet\u00ebr\u201d. Por, pasi q\u00eb Noli e kuptoi r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e nxitjes s\u00eb shqiptar\u00ebve p\u00ebr \u201c\u00e7lirimin\u201d e Sulltanit n\u00eb Selanik, ai gjithashtu filloi q\u00eb ta p\u00ebrkrahte propagand\u00ebn e re kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve. Prandaj Noli m\u00eb von\u00eb shkruan: \u201cMjer\u00eb ay vent ku hyn\u00eb \u00e7ifut\u00ebt\u201d. Ai edhe p\u00ebr shtypin e Perandoris\u00eb gjithashtu shkruante se shqiptar\u00ebt ishin l\u00ebn\u00eb pas dore, pasi q\u00eb \u00e7ifut\u00ebt p\u00ebrmendeshin para shqiptar\u00ebve: \u201cKemi v\u00ebn\u00eb re n\u00ebr gazetat turke q\u00eb, kur n\u00ebm\u00ebrohen racat e perandoris\u00eb otomane, shqiptar\u00ebt ose s\u2019p\u00ebrmenden fare, ose p\u00ebrmenden munt n\u00eb funt, pas \u00e7ifut\u00ebve dhe evgjit\u00ebve\u201d. Propaganda e Nolit kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve u theksua shum\u00eb. Kur shoq\u00ebria protestante e inicoi hapjen e nj\u00eb shkolle n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe n\u00eb Kor\u00e7\u00eb, ai ishte kund\u00ebr hapjes s\u00eb saj, duke vler\u00ebsuar se prapavija qe mbret\u00ebrimi i \u00e7ifut\u00ebve me bot\u00ebn: \u201cE tep\u00ebr t\u00eb thom q\u00eb s\u00ebmundja e mvrojt\u00ebsir\u00ebs protestante mbuloi gjith\u00eb bot\u00ebn dhe \u00e7ifut\u00ebria mbret\u00ebroi ku n\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb \u00ebmb\u00ebl, ku n\u00eb nj\u00eb form\u00eb m\u00eb t\u00eb ashp\u00ebr, po kudo e m\u00ebrzitur dhe e urryer\u201d. Situata e re e krijuar n\u00eb Perandori dhe propaganda e pandalshme e \u201crilindasve\u201d jo vet\u00ebm q\u00eb e nxiti rebelimin e disa shqiptar\u00ebve me ndikim, por t\u00eb nj\u00ebjtat i nxit\u00ebn edhe pushtetar\u00ebt xhonturq q\u00eb t\u00eb ngrej\u00eb alarmin e nj\u00eb sulmi t\u00eb mundsh\u00ebm t\u00eb disa shqiptar\u00ebve kund\u00ebr Selanikut. Rreziku i sulmit t\u00eb Selanikut qe real, pasi q\u00eb shqiptar\u00ebt qen\u00eb t\u00eb armatosur dhe pat\u00ebn d\u00ebshmuar n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb se jan\u00eb t\u00eb aft\u00eb t\u00eb organizohen dhe t\u00eb nd\u00ebrmarrin nj\u00eb aksion t\u00eb till\u00eb. Nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb ata e pat\u00ebn d\u00ebshmuar edhe gjat\u00eb revolucionit xhonturk, gjithashtu gjat\u00eb kund\u00ebrrevolucionit t\u00eb vitit 1909. Prandaj dhe pushtetar\u00ebt xhonturq, pas disa rebelimeve n\u00eb disa treva shqiptare, filluan ta p\u00ebrshpejtojn\u00eb implementimin e k\u00ebrkes\u00ebs s\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha p\u00ebr \u00e7armatimin e shqiptar\u00ebve.<\/p>\n\n\n\n

Propaganda e \u201crilind\u00ebsve\u201d filloi t\u2019i mbledh\u00eb edhe frytet e veta t\u00eb para n\u00eb Shqip\u00ebri. N\u00eb Geg\u00ebri filluan trazira m\u00eb serioze n\u00eb vitin 1910 kund\u00ebr Qeveris\u00eb xhonturke. Se kjo propagand\u00eb kishte pasur efektin e vet\u00eb, k\u00ebt\u00eb e d\u00ebshmonte edhe Eqrem Vlora n\u00eb librin q\u00eb e shkroi n\u00eb vitin 1955 s\u00eb bashku me baronesh\u00ebn Marie Amelie von Godin. Ata shkruanin p\u00ebr at\u00eb q\u00eb p\u00ebrflitej n\u00eb mesin e popullat\u00ebs gjat\u00eb shp\u00ebrthimit t\u00eb trazirave t\u00eb vitit 1910 n\u00eb Kosov\u00eb: \u201cTani k\u00ebt\u00eb Sulltan q\u00eb i ka b\u00ebr\u00eb aq t\u00eb mira Kosov\u00ebs ata e kan\u00eb rr\u00ebzuar dhe e kan\u00eb burgosur n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi \u00e7ifuti n\u00eb Selanik\u201d. Por, Eqrem Vlora, n\u00eb periudh\u00ebn e Perandoris\u00eb osmane b\u00ebnte edhe propagand\u00eb lidhur me rolin e \u00e7ifuteve n\u00eb Perandori. N\u00eb librin q\u00eb e shkroi p\u00ebr trazirat n\u00eb Kosov\u00eb, dhe q\u00eb e botoi n\u00eb gjermanisht n\u00eb vitin 1911 n\u00eb Vjen\u00eb, mes tjerash ai shkruante se nj\u00eb \u00e7ifut i paautorizuar kishte dal\u00eb t\u00eb mbledh\u00eb taksa n\u00eb mesin e popullat\u00ebs shqiptare, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb Qeveris\u00eb s\u00eb re, me \u00e7ka dhe kishte shkaktuar nj\u00eb arsye m\u00eb shum\u00eb q\u00eb t\u00eb shp\u00ebrthejn\u00eb trazirat. Eqrem Vlora q\u00ebndrimin q\u00eb e kishte ndaj \u00e7ifut\u00ebve e shprehu edhe n\u00eb kujtimet e tija. Ai shkruante se p\u00ebrshkak t\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb hidhur me \u00e7ifut\u00ebt, asnj\u00ebher\u00eb m\u00eb nuk do t\u00eb hynte n\u00eb bashk\u00ebpunim treg\u00ebtar me ta. Gjat\u00eb asaj periudhe, me t\u00eb filluar trazirat n\u00eb trevat shqiptare, edhe t\u00eb huajt shkruanin p\u00ebr situat\u00ebn e re n\u00eb Shqip\u00ebri. N\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr me r\u00ebnd\u00ebsi p\u00ebr historin\u00eb shqiptare, shkruhej se fajtor\u00eb t\u00eb trazirave n\u00eb Shqip\u00ebri ishin mason\u00ebt dhe \u00e7ifut\u00ebt, pasi q\u00eb ata, faktikisht, e kishin pushtetin n\u00eb dor\u00eb. P\u00ebr rrethanat e reja n\u00eb Perandori, autori i librit shkruante: \u201cSot i t\u00ebr\u00eb procesi i k\u00ebtij nd\u00ebrrimi \u00ebsht\u00eb i qart\u00eb, mason\u00ebt dhe \u00e7ifut\u00ebt e v\u00ebrejt\u00ebn dob\u00ebsin\u00eb e Sulltan Abdulhamidit, i blen\u00eb oficer\u00ebt osman\u00eb dhe bashk\u00ebrisht me oficer\u00ebt tradhtar\u00eb, me \u00e7ifut\u00ebt dhe mason\u00ebt, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb qyqare dhe grabitqare u b\u00ebn\u00eb kund\u00ebr sovranit t\u00eb tyre, ashtu sikur q\u00eb tash m\u00eb \u00ebsht\u00eb e ditur\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Meq\u00eb pushtetar\u00ebt xhonturq baz\u00ebn e tyre n\u00eb realitet e kishin n\u00eb Selanik dhe jo n\u00eb Stamboll, propaganda e intensifikoi nxitjen e shqiptar\u00ebve drejt pushtimit t\u00eb Selanikut dhe ekzekutimit t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb Xhemijetit (kryesis\u00eb s\u00eb partis\u00eb politike xhonturke). An\u00ebtar\u00ebt e Xhemijetit i mbanin mbledhjet n\u00eb Selanik dhe ata n\u00eb fakt qen\u00eb Qeveri n\u00ebn hije e Perandoris\u00eb. Nj\u00eb shkrim me p\u00ebrmbajtje t\u00eb till\u00eb, q\u00eb i nxiste shqiptar\u00ebt t\u00eb marshojn\u00eb drejt Selanikut, e q\u00eb nj\u00ebkoh\u00ebsisht sot na ndihmon ta kuptojm\u00eb se si p\u00ebrhapej kjo propagand\u00eb, u botua n\u00eb vitin 1912, ku mes tjerash thuhej: \u201cAbdul Hamitin e r\u00ebzuan, sepse ishte i squar njeri dhe nuk do mundnin \u00e7ifut\u00ebt ta vinin n\u00eb gjum\u00eb duke dehur\u00eb me raki rushi. [\u2026]Pse nuk\u00eb ngrihen k\u00ebt\u00eb nj\u00ebzet miliun njer\u00ebs t\u00eb cil\u00ebt\u00eb po i pret e zeza, e t\u2019i z\u00ebr\u00eb k\u00ebta nj\u00eb grusht Donme t\u00eb Selanikut e t\u2019i hedhin n\u00eb det? \u00c7ifut\u00ebt edhe v\u00ebt\u00ebvetiu do hiqen nga qeveria tyrke, mirpo do hiqen\u00eb at\u00ebher\u00eb kur do mos i mbetet k\u00ebsaj as pik\u00eb gjaku p\u00ebr thethitur ata. -Shqiptar\u00eb! Gjith\u00eb k\u00ebta t\u00eb k\u00ebqia q\u00eb na erdh\u00ebn mbi kok\u00eb t\u00ebn\u00eb n\u00eb k\u00ebta tre vjet e sip\u00ebr\u00eb q\u00eb kur u b\u00eb hurieti i Selanikut\u00eb (F.D. revulucioni xhonturk), edhe qi po na vijn\u00eb akoma, t\u00eb gjitha nga Donmet e Selanikut na erdhn\u00eb.[\u2026], duhet t\u00eb hidhemi mbi Donmet e Selanikut t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb dhe t\u00eb pak\u00ebt, dhe k\u00ebshtu do shp\u00ebtojm\u00eb, edhe na Shqiptar\u00ebt nga humbja, edhe gjith i mjeri popull i s\u00eb shkret\u00ebs Turqi, nga \u00c7ifut\u00ebt q\u00eb po na mbytin, po na pin\u00eb gjak\u00eb, po na vdesin\u00eb, edhe akoma s\u2019e kemi kuptuar\u00eb. O burrani o Shqiptar\u00eb mbi Donmet e Selanikut! Ay burr\u00eb q\u00eb do t\u00eb b\u00ebnj\u00eb k\u00ebt\u00eb trim\u00ebri do jet\u00eb m\u00eb i madhi atdhetar\u00eb e m\u00eb i madhi njerzidash\u00ebs\u201d. Efikasiteti i propagand\u00ebs te shqiptar\u00ebt kishte filluar ta shqet\u00ebsoj\u00eb edhe Stambollin. Pushtetar\u00ebt osman\u00eb, duke qen\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm se shqiptar\u00ebt ishin shtylla e mb\u00ebshtetjes s\u00eb pushtetit n\u00eb Evrop\u00eb, filluan me vepra konkrete t\u2019i kund\u00ebrp\u00ebrgjigjen propagand\u00ebs s\u00eb zez\u00eb. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebllim, n\u00eb vitin 1911 dijetari i shquar shqiptar Nasip Efendi Libohova e z\u00ebvend\u00ebsoi Sheik ul-Islamin, p\u00ebr t\u00eb cilin me t\u00eb drejt\u00eb flitej se ishte i af\u00ebrt me mason\u00ebt. M\u00eb pastaj u vendos q\u00eb Sulltani personalisht t\u2019i vizitonte shqiptar\u00ebt, popullin m\u00eb besnik t\u00eb Perandoris\u00eb gjat\u00eb pes\u00eb shekujve, dhe t\u2019i d\u00ebgjonte hallet e tyre p\u00ebr s\u00eb af\u00ebrmi, pas trazirave q\u00eb kishin ndodhur shpejt asokohe. Por, para se t\u00eb shkonte n\u00eb Shkup, Prishtin\u00eb dhe Manastir, Sulltani duhej t\u2019i shuante dyshimet se v\u00ebllai i tij Sulltan Abdulhamidi mbahej rob nga \u00e7ifut\u00ebt dhe t\u00eb d\u00ebshmonte se ai ishte sh\u00ebndosh\u00eb e mir\u00eb. Prandaj dhe Sulltani s\u00eb pari u ndal n\u00eb Selanik dhe shkoi e vizitoi v\u00ebllan\u00eb e tij, q\u00eb mbahej n\u00eb arrest sht\u00ebpiak. K\u00ebt\u00eb ngjarje e p\u00ebrcoll\u00ebn edhe gazetar\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt raportonin p\u00ebr t\u00ebr\u00eb aktivitetin e Sulltanit. Pas vizit\u00ebs n\u00eb Selanik, Sulltani me tren u nis drejt trevave shqiptare, ku e prit\u00ebn dhjet\u00ebra mij\u00ebra shqiptar\u00eb me t\u00eb gjitha nderimet si sovran i tyre.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Foto: Princ\u00ebrit osmanli. Djemt\u00eb e Sulltan Mehmedit V, gjat\u00eb vizit\u00ebs n\u00eb Manastir n\u00eb vitin 1911.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Propaganda kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve poashtu vinte n\u00eb shprehje n\u00eb fushat\u00ebn zgjedhore, sepse shum\u00eb \u201crilindas\u201d e mb\u00ebshtesnin Partin\u00eb Liberale me n\u00eb krye Ismail Qemalin, e q\u00eb ishte n\u00eb opozit\u00eb, kund\u00ebr partis\u00eb xhonturke. K\u00ebshtu shkruante prej Egjipti, me q\u00ebllim t\u00eb votimit kund\u00ebr partis\u00eb xhonturke, mentori nacionalist i Fan Nolit, Jani Vruho: \u201cShqip\u00ebtar! Po nuk\u00eb dijt\u00ebm dhe k\u00ebt\u00eb her\u00eb t\u00eb sillemi si\u00e7 e do puna,t\u2019\u00eb dijm\u00eb fort mir\u00eb se na shit\u00ebn \u00c7ifut\u00ebt e Selanikut m\u00eb keq se bag\u00ebtin\u00eb\u201d. Nj\u00eb nd\u00ebr \u201crilindasit\u201d q\u00eb i kushtonte theks t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb propagand\u00ebs kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve dhe evgjit\u00ebve ishte Luigj Gurakuqi. Ai, n\u00eb nj\u00eb polemik\u00eb me deputetin osman-shqiptar Gani Frash\u00ebrin dhe kryetarin e shoq\u00ebris\u00eb shqiptare t\u00eb Stambollit Abdyl Ypin, shkruante: \u201cZ-n\u2019e \u2018Tij Gani Bej Frash\u00ebrin [\u2026] lypsej t\u2019i dinit paudh\u00ebsit\u00eb e t\u00eb ligat e parr\u00ebfyershme e t\u00eb panum\u00ebruarshme me t\u00eb cilat, q\u00eb prej katr\u00eb vjet\u00ebvet po mjerojn\u00eb e po shkretojn\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb ton\u00eb ata \u00c7ifut\u00ebt, Evgjit\u00ebt e Mason\u00ebt, q\u00eb kan\u00eb sot qeverin\u00eb turke n\u00eb dor\u00eb!\u201d Propaganda e Luigj Gurakuqit u intensifikua sidomos n\u00eb ver\u00ebn e vitit 1912, kur me t\u00eb gjitha fuqit\u00eb ishin p\u00ebrqendruar n\u00eb rebelimin e shqiptar\u00ebve kund\u00ebr Qeveris\u00eb xhonturke. Ai shkruante: \u201cDuke than\u00eb k\u00ebshtu nuk kam q\u00ebllim t\u2019i jap ment qeveri\u00ebs turke, pse e dij shum mir\u00eb se, gjer kur t\u00eb jet\u00eb n\u00eb dor\u00eb t\u00eb Xhavidit dhe t\u00eb Talatit e t\u00eb \u00e7et\u00ebs \u00e7ifuto-evgjite t\u00eb Selanikut, asht kot t\u00eb shprehim gja tjetr\u00eb ve\u00e7 se paudh\u00ebsi\u00eb e ndjekje\u201d. Pas nj\u00eb muaji n\u00eb nj\u00eb shkrim tjet\u00ebr L.G. shkruante: \u201cJo, asnj\u00ebri nuk\u00eb munt t\u00eb shpresonte se Turqia do t\u00eb mbaronte k\u00ebshtu si po mbaron, [\u2026] nga dora e evgjitit e e \u00e7ifutit\u201d! Luigj Gurakuqi e quante evgjit Talatin p\u00ebrderisa \u00e7ifut Xhavitin. K\u00ebto dhe mund t\u00eb ishin t\u00eb v\u00ebrteta, por \u00e7far\u00eb r\u00ebnd\u00ebsie kishte kjo?! Talat bej (Talat Pasha) ishte figura kryesore e krahut civil t\u00eb xhonturqve. At\u00eb e kishte an\u00ebtar\u00ebsuar nj\u00eb shqiptar i Pej\u00ebs n\u00eb partin\u00eb xhonturke n\u00eb ilegalitet, i cili shqiptar pas mbledhjes s\u00eb Parlamentit osman si deputet p\u00ebrfaq\u00ebsonte zon\u00ebn e Pej\u00ebs. Talat Pasha n\u00eb vitin 1917 u b\u00eb dhe kryeminist\u00ebr i Perandoris\u00eb osmane. Kurse Xhavit bej ishte minist\u00ebr i financave, q\u00eb n\u00eb fakt ishte donde apo \u00e7ifut i konvertuar. Por, mentaliteti i \u201crilindasve\u201d nuk mund t\u00eb pranonte nj\u00eb \u00e7ifut apo nj\u00eb rom n\u00eb nj\u00eb pozit\u00eb t\u00eb lart\u00eb n\u00eb Perandori, q\u00eb do t\u2019i udh\u00ebhiqnin shqiptar\u00ebt. Shqiptar\u00ebt, duke qen\u00eb jo vet\u00ebm t\u00eb p\u00ebrk\u00ebdhelurit e Perandoris\u00eb por dhe faktikisht thuajse sunduesit m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb Perandoris\u00eb, pas disa shekujsh qeverisjeje kishin filluar t\u00eb formonin bindjen se ata e kishin t\u00eb drejt\u00ebn ekskluzive q\u00eb t\u00eb sundojn\u00eb dhe t\u00eb jen\u00eb t\u00eb privilegjuarit e Perandoris\u00eb osmane. Shqiptar\u00ebt ishin lidhur aq ngusht\u00eb me pushtetin, sa q\u00eb kishin formuar dhe dinastit\u00eb e sundimtar\u00ebve, si\u00e7 qe familja Qyprili prej Maqedonie dhe Khediv\u00ebt n\u00eb Egjipt. Por \u201crilindasit\u201d n\u00ebp\u00ebrmjet propagand\u00ebs e sulmonin Perandorin\u00eb pik\u00ebrisht n\u00eb at\u00eb pik\u00eb ku q\u00ebndronte dhe forca e saj. N\u00eb Perandorin\u00eb osmane, romi, shqiptari, turku, greku, i varf\u00ebri apo i pasuri, n\u00ebse ishin t\u00eb zotit mund t\u00eb b\u00ebheshin kryeminist\u00ebr dhe t\u00eb qeverisnin. Aty q\u00ebndronte dhe suksesi disa shekullor i Perandoris\u00eb n\u00eb fjal\u00eb, q\u00eb arriti t\u00eb mbijetoj\u00eb n\u00eb nj\u00eb ambient multietnik, multireligjioz, multikulturor dhe multigjuh\u00ebsor. Prandaj propaganda dhe tentonte t\u00eb nxiste nacionalizmin dhe urrejtjen mes etnive t\u00eb ndryshme t\u00eb Perandoris\u00eb. Propaganda kund\u00ebr \u00e7ifut\u00ebve dhe evgjit\u00ebve pati aq shum\u00eb sukses, sa q\u00eb disa \u201crilindas\u201d u frym\u00ebzuan dhe filluan t\u00eb shkruanin edhe vjersha me k\u00ebt\u00eb tematik\u00eb. Salih Gjuka, q\u00eb m\u00eb von\u00eb ishte edhe delegat n\u00eb Kuvendin e Vlor\u00ebs, n\u00eb nj\u00eb vjersh\u00eb shkruante:<\/p>\n\n\n\n

Ku i ki thojt e syt p\u00ebr drit\u00eb?<\/em>
\u00c7ifut; Evgjit po t\u2019korit\u00eb!<\/em>
Sot shum\u00eb korba thon jem shqype<\/em>
Si duron e kryet s\u2019ja u shtype.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kulmi i efikasitetit t\u00eb propagand\u00ebs kuptohet q\u00eb u arrit n\u00eb t\u00eb ashtuquajtur\u00ebn \u201cKryengritja e P\u00ebrgjithshme Shqiptare\u201d, n\u00eb ver\u00ebn e vitit 1912, kur disa shqiptar\u00eb t\u00eb armatosur e nis\u00ebn marshimin e v\u00ebrtet\u00eb prej Shkupi drejt Selanikut, me q\u00ebllim q\u00eb ta \u00e7lirojn\u00eb Sulltan Abdulhamidin nga \u201crob\u00ebria\u201d \u00e7ifuto-masone. N\u00eb at\u00eb periudh\u00eb, n\u00eb nj\u00eb let\u00ebr t\u00eb hapur t\u00eb nj\u00eb Komiteti ilegal shqiptar drejtuar Sulltanit, e q\u00eb u botua n\u00eb gazet\u00eb, shkruhej: \u201cSulltan Sulltan! Mos haro se mbret\u00ebria juaj n\u00eb mund t\u00eb roj\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb 500 vjet\u00eb, sepse \u00ebsht\u00eb n\u00ebn\u00eb hien e n\u00ebn\u00eb mbrojtjen ton\u00eb shqiptare, [\u2026] Sulltan Abdul Hamiti u gremis nga froni at\u00ebher\u00eb vet\u00ebm, kur e lam\u00eb ne Shqiptar\u00ebt. Prandaj dhe Ty ja ku t\u00eb themi: Pa ne Shqiptar\u00ebt nuk q\u00ebndron dot n\u00eb fron t\u00eb mbret\u00ebris\u00eb Osmane as Ti as nonj\u00eb tjet\u00ebr nga sht\u00ebpia Juaj, pra mos vono po b\u00ebj nj\u00eb or\u00eb e m\u00eb par\u00eb k\u00ebto q\u00eb t\u00eb themi ne. Hiqu nga froni me gj\u00ebmba, hiqu nga rob\u00ebria \u00e7ifute dhe \u00e7ingjene [F.D. evgjite, rome]\u201d. Trazirat n\u00eb trevat shqiptare, t\u00eb p\u00ebrcjella me rebelimin e disa oficer\u00ebve osman\u00eb n\u00eb krye me Xhafer Tajar Pash\u00ebn (nipi i Mehmet Pash\u00eb Derall\u00ebs), si dhe humbja e Libis\u00eb nga Italia, i detyruan xhonturqit q\u00eb ta l\u00ebshonin pushtetin. Me k\u00ebt\u00eb veprim t\u00eb tyre u rehabilitua edhe Sulltan Abdulhamidi. Trazirat e ver\u00ebs s\u00eb vitit 1912 n\u00eb mesin e shqiptar\u00ebve i parapriu edhe nj\u00eb propagand\u00eb e p\u00ebrkrahur nga shtetet ballkanike, t\u00eb cilat p\u00ebrgatiteshin t\u2019i okuponin territoret shqiptare dhe t\u00eb cil\u00ebve, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, u konvenonte kaosi politiko-ushtarak q\u00eb u krijua n\u00eb ato territore. Menj\u00ebher\u00eb pas nd\u00ebrrimit t\u00eb qeveris\u00eb osmane, Ismail Qemali e dha nj\u00eb intervist\u00eb p\u00ebr gazet\u00ebn vjeneze \u201dNeu Freie Presse\u201d, e ku n\u00eb mes t\u00eb tjerave deklaronte: \u201cN\u00eb l\u00ebvizjen shqiptare nuk duhet t\u00eb kujtohet nj\u00eb t\u00eb ndar\u00eb nga Turqia (F.D. Perandoria osmane). Shqiptar\u00ebt e ndiejn\u00eb veten otoman\u00eb dhe e vetmia d\u00ebshir\u00eb e tyre \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u00eb bashk\u00ebvepruar p\u00ebr t\u00eb ngjallurit e p\u00ebrparimin e mbret\u00ebris\u00eb turke (F.D. osmane). Shqip\u00ebtar\u00ebt nuk kan\u00eb pse t\u00eb dyshojn\u00eb p\u00ebr besnik\u00ebrin\u00eb e qeveris\u00eb s\u00eb sotme turke (F.D. osmane). L\u00ebvizja e shqiptar\u00ebve ka mbaruar, pse i ka arritur q\u00ebllimet e veta, dua t\u00eb them, t\u00eb larguarit e turqve t\u00eb rinj nga sundimi\u201d.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb fund, t\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb propagand\u00eb shqiptar\u00ebt e paguan shum\u00eb shtrenjt\u00eb. Sepse, p\u00ebrderisa shtetet ballkanike lidhnin aleanca ushtarake q\u00eb synonin zaptimin e territoreve shqiptare, \u201crilindasit\u201d tan\u00eb merreshin me shpifje, me \u00e7ifut\u00ebt dhe me mason\u00ebt. Menj\u00ebher\u00eb pas trazirave q\u00eb ndodh\u00ebn n\u00eb mesin e shqiptar\u00ebve, erdhi sulmi i ushtrive t\u00eb Aleanc\u00ebs ballkanike. Nj\u00eb situat\u00eb e k\u00ebtill\u00eb kaotike ndikoi q\u00eb fush\u00ebbetejat e shqiptar\u00ebve t\u00eb p\u00ebsojn\u00eb disfata t\u00eb nj\u00ebpasnj\u00ebshme. Hutin\u00eb e nj\u00eb pjese t\u00eb madhe t\u00eb shqiptar\u00ebve n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb e d\u00ebshmon m\u00eb von\u00eb edhe Mit\u2019hat Frash\u00ebri, si d\u00ebshmitar i shum\u00eb ngjarjeve gjat\u00eb Luft\u00ebs ballkanike. Ai shpjegon se n\u00eb disa pjes\u00eb t\u00eb izoluara t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb popullata nuk e kishte kuptuar se luftohej p\u00ebr t\u2019u mbrojtur nga invazioni sllav. Nga d\u00ebshmia e tij gjithashtu, kuptojm\u00eb se shum\u00eb shqiptar\u00eb t\u00eb ndikuar nga propaganda, n\u00eb fillim mendonin se ende luftohej p\u00ebr sjelljen e Sulltan Abdulhamidit n\u00eb pushtet. Mit\u2019hat Frash\u00ebri shkruante: \u201cK\u00ebshtu, p\u00ebr shembll\u00eb,n\u00eb kufi t\u00eb Lum\u00ebs, ne Bahtuar Doda (F.D. Kalaja e Dod\u00ebs), n\u00eb v\u00ebnt t\u00eb lajmit t\u00eb zi q\u00eb Shqiet (F.D sllav\u00ebt) shkel\u00eb tok\u00ebn e st\u00ebrgjyshvet t\u2019an\u00eb, vete e reja gazmore e t\u00eb hipurit prap\u00eb n\u00eb tron t\u2019Abdyl Hamidit! Kjo p\u00ebrall\u00eb pritet\u00eb me g\u00ebzim, shkakton zbrazje pushke dhe therje mishi, nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb fest\u00eb, [\u2026]\u201d.
Serbet e shkel\u00ebn Shqip\u00ebrin\u00eb duke e pasur paraprakisht t\u00eb gatshme propagand\u00ebn e luft\u00ebs tek shqiptar\u00ebt, t\u00eb mbjellur nga \u201cpatriot\u00ebt\u201d shqiptar\u00eb. T\u00eb bindur n\u00eb v\u00ebllaz\u00ebrin\u00eb e re serbo-shqiptare kund\u00ebr xhonturqve, komanda serbe n\u00eb vjesht\u00ebn e vitit 1912 e l\u00ebshoi n\u00eb shqip k\u00ebt\u00eb proklamat\u00eb p\u00ebr shqiptar\u00ebt: \u201cOr vllazni, [\u2026] Na me emr, e me ndiim allahit jemi nisun, e po vim me kuvet (F.D. forc\u00ebn) ton te ju. Po vim n\u2019dhe t\u2019juj e tonin qi na kan zaptue Osmanlit, qe pes\u00e7in e p\u00ebrmbi vjet, ama s\u2019po vim zullum me ju bo, por po vim zullumin me ju hjek. [\u2026]na po ja nisim luft\u00ebs prej qatytit, ku e keni lon ju[\u2026]\u201d. Kuptohet se pasi i pan\u00eb rezultatet katastrofale q\u00eb i p\u00ebsuan shqiptar\u00ebt si gjat\u00eb Luft\u00ebs ballkanike, ashtu edhe pas saj, fal\u00eb edhe propagand\u00ebs s\u00eb tyre, disa \u201crilindas\u201d n\u00eb pleq\u00ebri u arsyetuan se kishin qen\u00eb t\u00eb rinj dhe t\u00eb manipuluar (rasti i Eqrem Vlor\u00ebs). Por, disa t\u00eb tjer\u00eb, si Gjergj Fishta, ende vazhdonin t\u2019i faj\u00ebsonin \u00e7ifut\u00ebt dhe mason\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt, sipas k\u00ebtij t\u00eb fundit i kishin nxitur turqit e rinj (xhonturqit) q\u00eb t\u00eb silleshin keq me shqiptar\u00ebt. Fishta te revista e tij shkruante: \u201cTurqit e rii tuj pas baa bee me i qit\u00eb faret kryekput Shqyptar\u00ebt kso jetet, me zem\u00ebr qi u dha guzimi i pamarrsh\u00ebm i Evrejve dhe framasonve, [\u2026]\u201d. Por, megjith\u00ebse n\u00eb Konferenc\u00ebn e Londr\u00ebs Shqip\u00ebria u p\u00ebrgjysmua, Gjergj Fishta nuk i faj\u00ebsonte burr\u00ebshtetasit evropian\u00eb dhe \u201crilindasit\u201d p\u00ebr mjerimin q\u00eb ua soll\u00ebn shqiptar\u00ebve, dhe ai i akuzonte \u00e7ifut\u00ebt q\u00eb sipas tij e kontrollonin Evrop\u00ebn; prandaj ai shkruante:<\/p>\n\n\n\n

Shqyptar\u00eb, a ndiet? Europa, mrrut\u00eb e ndyt,<\/em>
Shkerdye me Evrej t\u2019Parisit e t\u2019Londonit,.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Konkluzion<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Propaganda q\u00eb \u201crilindasit\u201d e zhvillonin nate e dit\u00eb ishte edhe n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb p\u00ebrhapjes s\u00eb ides\u00eb s\u00eb nacionalizmit te shqiptar\u00ebt. Mir\u00ebpo, formimi i kombit shqiptar nuk ishte merit\u00eb e \u201crilindasve\u201d shqiptar\u00eb, por ishte rezultat i pozit\u00ebs s\u00eb shqiptar\u00ebve si sundimtar\u00eb t\u00eb Perandoris\u00eb osmane dhe i tradit\u00ebs institucionale t\u00eb toleranc\u00ebs nd\u00ebrfetare q\u00eb ekzistonte n\u00eb at\u00eb Perandori. Propaganda e \u201crilindasve\u201d, me sa duket, vet\u00ebm i shtoi vuajtjet nj\u00ebshekullore t\u00eb popullit shqiptar . Si rrjedhoj\u00eb, ne shqiptar\u00ebt e Maqedonis\u00eb qysh prej koh\u00ebs kur na okupuan n\u00eb vitin 1912 e deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme vazhdojm\u00eb t\u00eb jetojm\u00eb t\u00eb okupuar nga sllavo-ortodoks\u00ebt. Shqiptar\u00ebt q\u00eb b\u00ebnin propagand\u00eb, apo rilindasit shqiptar\u00eb (si\u00e7 i quan historiografia shqiptare), sipas t\u00eb gjitha gjasave, sot e k\u00ebsaj dite mbajn\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb fajit p\u00ebr gjendjen ton\u00eb t\u00eb mjerueshme. T\u00eb p\u00ebrkrahura nga Per\u00ebndimi, idet\u00eb e nacionalizmit n\u00eb shek. XIX dep\u00ebrtuan edhe n\u00eb Perandorin\u00eb osmane. Nacionalizmi u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb shkaktar shkat\u00ebrrimi gradual t\u00eb Perandoris\u00eb osmane, pasi q\u00eb kur idet\u00eb nacionaliste t\u00eb disa etnive brenda Perandoris\u00eb u lidh\u00ebn me interesat imperialiste t\u00eb Fuqive t\u00eb M\u00ebdha, kjo n\u00ebnkuptonte edhe fundin e Perandoris\u00eb osmane. Duke qen\u00eb se Fuqit\u00eb e M\u00ebdha planifikonin marrjen dhe ndarjen e territoreve osmane, ato p\u00ebrkrahnin propagand\u00ebn q\u00eb nxiste rebelime apo trazira. K\u00ebto Fuqi me t\u00eb drejt\u00eb besonin se n\u00ebp\u00ebrmjet trazirave vetvetiu do t\u00eb vinte kolapsi i Perandoris\u00eb. Por, shkat\u00ebrrimi i Perandoris\u00eb osmane jo vet\u00ebm q\u00eb ndikoi n\u00eb prishjen e balanc\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb dhe i solli Luft\u00ebrat ballkanike dhe ato bot\u00ebrore, por ajo e solli edhe kolonializmin apo eksploatimin ekonomik t\u00eb shum\u00eb etnive nga, pra, Fuqit\u00eb e M\u00ebdha, dhe t\u00eb cilat etni m\u00eb par\u00eb jetonin t\u00eb lira, me t\u00eb drejta t\u00eb nj\u00ebjta dhe me detyrime n\u00eb Perandorin\u00eb osmane. Sot e k\u00ebsaj dite, pasojat e kolapsit t\u00eb Perandoris\u00eb osmane ndjehen n\u00eb Ballkan dhe Lindjen e Mesme, meq\u00eb prej kur u ndan\u00eb k\u00ebto shtete nga trungu i p\u00ebrbashk\u00ebt disashekullor, paqja nj\u00ebshekullore n\u00eb k\u00ebto territore mbetet e panjohur.<\/p>\n\n\n\n

Riza Tevfik, filozof shqiptar-turk, e kuptoi shum\u00eb m\u00eb her\u00ebt veprimtarin\u00eb vet\u00ebshkat\u00ebrruese. Ai u nda i hidh\u00ebruar nga xhonturqit pas disfat\u00ebs s\u00eb Luft\u00ebs ballkanike dhe, prandaj, pas vdekjes s\u00eb Sulltan Abdulhamidit n\u00eb vitin 1918, k\u00ebtij i kushtoi disa vargje:<\/p>\n\n\n\n

Kur historit\u00eb ta p\u00ebrmendin emrin t\u00ebnd, <\/em>
Ty do t\u00eb japin t\u00eb drejt\u00eb, o Sulltan i madh!<\/em>
Ne ishim q\u00eb shpif\u00ebm, pa u turp\u00ebruar.<\/em>
Shpif\u00ebm ndaj padishahut [F.D. Sulltanit] m\u00eb diplomat t\u00eb shekullit.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nga:\u00a0Frymzim Dauti Hyrje N\u00eb Ballkan, termi rilindje komb\u00ebtare nuk qe shpikje e shqiptar\u00ebve. Ky term n\u00eb fillim u p\u00ebrdor nga grek\u00ebt, e m\u00eb von\u00eb nga serb\u00ebt dhe bullgar\u00ebt. Por, p\u00ebr…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":205,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-27931","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-histori"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27931"}],"collection":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27931"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27931\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36324,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27931\/revisions\/36324"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27931"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27931"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27931"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}