{"id":29058,"date":"2019-10-18T21:50:03","date_gmt":"2019-10-18T19:50:03","guid":{"rendered":"http:\/\/shekulliagency.com\/?p=29058"},"modified":"2019-10-19T22:40:15","modified_gmt":"2019-10-19T20:40:15","slug":"koha-kur-europianet-pervetesonin-ne-favor-te-tyre-veprat-e-muslimaneve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/?p=29058","title":{"rendered":"Koha kur europian\u00ebt p\u00ebrvet\u00ebsonin n\u00eb favor t\u00eb tyre veprat e musliman\u00ebve"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Koha kur europian\u00ebt p\u00ebrvet\u00ebsonin n\u00eb favor t\u00eb tyre veprat e musliman\u00ebve dhe arab\u00ebve n\u00eb fusha t\u00eb ndryshme shkencore, n\u00eb prag t\u00eb kryq\u00ebzatave\u2026.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nga: Charles Burnett.<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

Kostandini Mjeku Afrikan dhe Dr.Kairuani: Kontributi i Fenikasve t\u00eb Afrik\u00ebs Veriore n\u00eb Mjek\u00ebsin\u00eb Latine nga Mesjeta n\u00eb Rilindje.<\/p>\n\n\n\n

Kur nj\u00eb shkrimtar mjek\u00ebsor i shekullit t\u00eb XVI p\u00ebrmendi fenikasit, p\u00ebrkrah arab\u00ebve, si burime mjek\u00ebsore me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, ai me siguri do i referohej mjek\u00ebve mysliman\u00eb dhe hebrenj t\u00eb Kairuanit, t\u00eb cil\u00ebt shkruanin n\u00eb gjuh\u00ebn arabe n\u00eb shekullin e X, dhe Kostandin Afrikanit, q\u00eb p\u00ebrkthente shkrimet e tyre n\u00eb Latinisht n\u00eb fund t\u00eb shekullit XI.<\/p>\n\n\n\n

Korporata e literatur\u00ebs mjek\u00ebsore q\u00eb kemi akoma t\u00eb ruajtur, e transmetuar fillimisht nga Manastiri Benediktin i Montekazinos, ishte b\u00ebrthama e edukimit mjek\u00ebsor n\u00eb Per\u00ebndim dhe vazhdoi t\u00eb ndikonte edhe Rilindjen Europiane.
<\/p>\n\n\n\n

Pa dyshim q\u00eb p\u00ebr publikun shqiptar interesant jan\u00eb edhe veprat “Salerno dhe Kostandini Afrikan”, “Kairuan” dhe “Aghlabids of Tunisia” q\u00eb i p\u00ebrkasin trash\u00ebgimis\u00eb myslimane.
<\/p>\n\n\n\n

Praktika e re (e mjek\u00ebsis\u00eb) e hartuesit lionez, (Lyon,France) Lordit Simforien Shompj\u00e9 (Symphorien Champier), n\u00eb lidhje me t\u00eb gjitha llojet e s\u00ebmundjeve, “p\u00ebrmbledhje” nga traditat e Grek\u00ebve, Latin\u00ebve, Arab\u00ebve, Fenikasve dhe autor\u00ebve t\u00eb fundit, n\u00eb pes\u00eb libra t\u00eb arta. (1)
<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb parath\u00ebnie, Simforien Shompje p\u00ebrmend “arab\u00ebt dhe fenikasit, interpretuesit m\u00eb serioz\u00eb dhe m\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyesh\u00ebm t\u00eb mjek\u00ebsis\u00eb” (“P\u00ebrkthyesit arab\u00eb vero dhe Penos velut gravissimos splendidissimosque”) (fq 3v), dhe n\u00eb nj\u00eb faqe tipike t\u00eb librit t\u00eb kat\u00ebrt, lexojm\u00eb titullin “Nga tradita e fenikasve dhe arab\u00ebve” (“Ex tradita Penorum and Arabum”) (fq 86r) shih figur\u00ebn.
<\/p>\n\n\n\n

Arab\u00ebt dhe Fenikasit p\u00ebrmenden edhe n\u00eb vepra t\u00eb tjera t\u00eb Shompjes\u00eb, pasi n\u00eb parath\u00ebnien e tij p\u00ebr vepr\u00ebn “De curatione pleuritidis” p\u00ebr autorin Andrea Turino ‘Mbi sh\u00ebrimin e pleuresis me gjakderdhje”, botuar n\u00eb Bazel n\u00eb vitin 1537, gjejm\u00eb shprehjen “Andrea ka mb\u00ebshtetjen e t\u00eb gjith\u00eb arab\u00ebve dhe fenikasve” \u200b\u200bn\u00eb origjinal “Habet dhe Andreas Secum Arab dhe P\u00f6nos omnes”. (faqe 2 verso).
<\/p>\n\n\n\n

Symphorien Champier (1471-1539) ishte nj\u00eb humanist dhe doktor prolifik, q\u00eb e kishte kaluar karrier\u00ebn e tij n\u00eb Lion t\u00eb Franc\u00ebs, i cili ishte mes dy mund\u00ebsish\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cilat hezitoi p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, t\u00eb sulmonte shkenc\u00ebn e arab\u00ebve apo ta p\u00ebrqafonte at\u00eb (2).
<\/p>\n\n\n\n

Duke p\u00ebrdorur pseudonimin klasik ‘Peni – Poeni’, ai u referohet fenikasve, t\u00eb cil\u00ebt ushtronin fuqin\u00eb e tyre mbi Mesdheun Per\u00ebndimor nga baza e tyre n\u00eb Kartagjen\u00eb, duke filluar nga shekulli i IX deri n\u00eb shekullin e III (prK).
<\/p>\n\n\n\n

Por nuk jan\u00eb sakt\u00ebsisht fenikasit e lasht\u00eb q\u00eb Shompje ka n\u00eb mendje. Citimet q\u00eb u jan\u00eb atribuar atyre duket se vijn\u00eb nga veprat e Isaak Isra’ili dhe p\u00ebrkthyesi i tij Konstandin Afrikani. Meqen\u00ebse ata t\u00eb dy jan\u00eb nga nj\u00eb rajon, dikur n\u00ebn kontrollin e fenikasve – Ifrikija, nj\u00eb rajon af\u00ebrsisht i barabart\u00eb me Tunizin\u00eb e sotme – ai mund t’u jap\u00eb atyre titullin klasik t\u00eb “Fenikasit”.
<\/p>\n\n\n\n

Biografia e Kostandinit njihet vet\u00ebm n\u00ebp\u00ebrmjet burimeve per\u00ebndimore (kryesisht Peter Deacon dhe nj\u00ebfar\u00eb “Matthew F.”). (3). Jan\u00eb burime shum\u00eb t\u00eb paqarta p\u00ebr jet\u00ebn e tij para shfaqjes s\u00eb tij t\u00eb papritur n\u00eb Salerno, shkolla kryesore mjek\u00ebsore e Per\u00ebndimit. Thuhet se ai lindi n\u00eb Kartagjen\u00eb dhe m\u00eb pas udh\u00ebtoi bot\u00ebn e njohur, si n\u00eb Babiloni, Indi, Etiopi dhe Egjipt, n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb dijes.
<\/p>\n\n\n\n

Me tu kthyer n\u00eb sht\u00ebpi, ai u persekutua nga Afrikan\u00ebt q\u00eb e detyruan t\u00eb arratisej e t\u00eb lundronte fshehurazi drejt Salernos. \u00c7udit\u00ebrisht aty kobstatoi se gjendja e njohurive mjek\u00ebsore ishte tejet e dob\u00ebt n\u00eb krahasim me at\u00eb q\u00eb njihej n\u00eb vendlindjen e tij.
<\/p>\n\n\n\n

Menj\u00ebher\u00eb u kthye n\u00eb sht\u00ebpi dhe mblodhi nj\u00eb num\u00ebr dor\u00ebshkrimesh arabe mbi ila\u00e7et, me q\u00ebllim q\u00eb t’i \u00e7onte n\u00eb Salerno p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar standardet. P\u00ebr fat t\u00eb keq, anija me t\u00eb cil\u00ebn lundronte filloi t\u00eb mbytej n\u00eb Kepin Palinuro duke p\u00ebrfunduar e shkat\u00ebrruar n\u00eb Salerno, nga ku shp\u00ebtuan vet\u00ebm gjysma e dor\u00ebshkrimeve t\u00eb tij. (4)
<\/p>\n\n\n\n

Por duke filluar nga ky moment “gjys\u00ebmtragjik”, historia e tij \u00ebsht\u00eb pak m\u00eb e qart\u00eb, sepse ne tani jemi n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn terren me biograf\u00ebt dhe t\u00eb mb\u00ebshtetur nga dokumentet bashk\u00ebkohore. Mb\u00ebrriti n\u00eb Salerno n\u00eb vitin 1077, nd\u00ebrsa nj\u00eb vit m\u00eb von\u00eb, m\u00eb 1078 hyri si murg n\u00eb Abacin\u00eb Benediktine t\u00eb Montecassino (sht\u00ebpia N\u00ebn\u00eb e urdhrit Benediktin).
<\/p>\n\n\n\n

Hyrja e tij aty p\u00ebrkoi me ringjalljen madh\u00ebshtore t\u00eb abacis\u00ea n\u00ebn drejtimin e abatit Desiderius (1058-1086), i cili m\u00eb von\u00eb u b\u00eb Papa Viktori i III (1086-1107).
<\/p>\n\n\n\n

Manastiri Desiderius Montecassino ishte nj\u00eb qend\u00ebr m\u00ebsimi e greqishtes dhe arabishtes. Abacia kishte infermierin\u00eb e vet, ku disa murgj luajt\u00ebn rolin e mjek\u00ebve dhe infermier\u00ebve. Por edhe m\u00eb shum\u00eb, ai kishte skriptoriumin e tij, dhoma ku tekstet kopjoheshin dhe ilustroheshin. Ky Manastir ishte porta e mjek\u00ebsis\u00eb arabe n\u00eb Evrop\u00eb. Kostandini vdiq atje n\u00eb vitet e fundit t\u00eb shekullit t\u00eb XI. Ai ka qen\u00eb gjithmon\u00eb i njohur si Kostandin Afrikani dhe ndonj\u00ebher\u00eb me mbishtes\u00ebn “Murgu i Montekasinos”.
<\/p>\n\n\n\n

Por, sa mund t’i besojm\u00eb historis\u00eb n\u00eb se ai ishte nga Kartagjena? N\u00eb mesin e shekullit t\u00eb XI, Kartagjena ishte nj\u00eb g\u00ebrmall\u00eb. Pas pla\u00e7kitjes s\u00eb qytetit fenikas nga romak\u00ebt, ajo u b\u00eb nj\u00eb qytet romak, kryeqyteti i Afrik\u00ebs, Prokonsullat, e cila p\u00ebrkon me kufijt\u00eb e Tunizis\u00eb aktuale, me nj\u00eb shtrirje p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit lindor. Si e till\u00eb, ajo mbijetoi deri n\u00eb epok\u00ebn e kristiane.
<\/p>\n\n\n\n

Ishte kryeqyteti i eksarkatit t\u00eb Afrik\u00ebs, ndarja administrative e Perandoris\u00eb Bizantine q\u00eb p\u00ebrfshinte posesionet e saj n\u00eb Mesdheun per\u00ebndimor, e udh\u00ebhequr nga nj\u00eb ekzark (m\u00ebk\u00ebmb\u00ebs). Eksarkati u krijua nga Perandori Maurice n\u00eb fund t\u00eb viteve 580 dhe mbijetoi deri n\u00eb pushtimin musliman t\u00eb Magrebit n\u00eb fund t\u00eb shekullit VII. Edhe pse Kartagjena u shkat\u00ebrrua n\u00eb vitin 698, ishte akoma e mundur t\u00eb flitej p\u00ebr nj\u00eb “Peshkop t\u00eb Kartagjen\u00ebs”.
<\/p>\n\n\n\n

Papa Leo IX (1049-54) u b\u00ebri thirrje peshkop\u00ebve afrikan\u00eb, n\u00eb 1053, t\u00eb mb\u00ebshtesin Kryepeshkopin e Kartagjen\u00ebs, i cili “kryesonte gjith\u00eb kish\u00ebn afrikane dhe komandohej vet\u00ebm nga Papa”. (5) Emri Kartagjen\u00eb \u2019t\u00eb kujton qytetin klasik, por n\u00eb fakt ajo q\u00eb mbeti nga Kartagjena e lasht\u00eb u p\u00ebrfshi n\u00eb zon\u00ebn e qytetit t\u00eb ri arab t\u00eb Tunisit, i cili po fillonte t\u00eb rritet si qyteti kryesor i rajonit arab t\u00eb Ifrikijas, m\u00eb 1059. Ky \u00ebsht\u00eb momenti kur Kostandini mund t\u00eb kishte qen\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon. K\u00ebshtu, me nj\u00ebfar\u00eb arsyetimi, ruajtja e gjuh\u00ebs “klasike” t\u00eb humanist\u00ebve latin, b\u00ebri t\u00eb quheji nj\u00eb “Poenus”.
<\/p>\n\n\n\n

Sipas t\u00eb gjitha gjasave, Kostandini i p\u00ebrkiste nj\u00eb komuniteti t\u00eb krishter\u00eb n\u00eb Afrik\u00eb \/ Ifrikija – madje nj\u00eb komuniteti q\u00eb ende njihte pak latinishten.. (6) Nuk dihet se sa koh\u00eb vazhdoi t\u00eb flitej akoma latinishtja, por ndikimi i saj n\u00eb arabishten e Afrik\u00ebs s\u00eb Veriut (ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb gjuh\u00ebn e Marokut Veriper\u00ebndimor) tregon se ajo duhet t\u00eb ket\u00eb pasur nj\u00eb prani dometh\u00ebn\u00ebse n\u00eb vitet e para pas pushtimit arab.
<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb shekullin XII, gjeografi al-Idrisi, duke p\u00ebrshkruar Gafsan, n\u00eb Tunizin\u00eb Jugore, shkroi se “banor\u00ebt e saj jan\u00eb berberizuar dhe se shumica e tyre flasin gjuh\u00ebn Afrikano Latine (al-la\u1e6d\u012bn\u012b al-ifr\u012bk\u012b)”. (7) Shprehjet si “pia mater” dhe “dura mater” p\u00ebr dy meningjitet q\u00eb mbulojn\u00eb trurin – al-umm al-jahfija dhe al-umm al-rak \u00ef QA, mund t\u00eb na ttegojn\u00eb rrerh njohurive vendase t\u00eb latinishtes ose ‘romanishtesh afrikane”.
<\/p>\n\n\n\n

Por Kostandini nuk ishte i vetmi Poenus i Shompje. Ai p\u00ebrmend gjithashtu edhe “Isakun”. N\u00eb k\u00ebt\u00eb, ai i referohet autorit kryesor arab, nga i cili Kostandini p\u00ebrktheu veprat. N\u00eb fakt, Kostandini mb\u00ebshtetej n\u00eb vepr\u00ebn e tre autor\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt pasuan nj\u00ebri tjetrin me sukses, m\u00ebsues – nx\u00ebn\u00ebs: Is ibak ibn Imran (vdiq rreth viteve 903-9), nx\u00ebn\u00ebsi i tij Is\u1e25ak al-Isra’ili ( vdiq n\u00eb mesin e shek X), dhe nx\u00ebn\u00ebsi i tij, Abu Xha’far ibn el-Xhazar (vdiq n\u00eb 980).
<\/p>\n\n\n\n

K\u00ebta mjek\u00eb jetuan dhe punuan n\u00eb Al-Kairuan, 184 kilometra n\u00eb jug t\u00eb Tunisit dhe n\u00eb qytetin m\u00eb t\u00eb madh t\u00eb Ifrikija para fuqizimit t\u00eb Tunisit. N\u00eb vitin 800, Aghlabid\u00ebt e b\u00ebn\u00eb Al Kairuanin kryeqytetin e tyre duke i ndjekur nj\u00eb periudh\u00eb prosperiteti dhe lul\u00ebzimi kulturor. Fatimid\u00ebt shiit\u00eb u shfaq\u00ebn n\u00eb Ifrikija dhe, duke z\u00ebvend\u00ebsuar Aghlabid\u00ebt n\u00eb vitin 909, e pasi u p\u00ebrhap\u00ebn n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb bregdetin e Afrik\u00ebs s\u00eb Veriut, b\u00ebn\u00eb Kajron kryeqytetin e tyre.
<\/p>\n\n\n\n

Por Zirid\u00ebt ishin vasal\u00ebt e tyre n\u00eb Al-Kairuan dhe ata i soll\u00ebn nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb re shk\u00eblqimi. Sidoqoft\u00eb, kur ata shpall\u00ebn pavar\u00ebsin\u00eb e tyre, Fatimid\u00ebt e Kajros inkurajuan Banu Hilalin t\u00eb pushtonte Ifrikijan Per\u00ebndimore dhe, n\u00eb vitin 1057, ata e shkat\u00ebrruan plot\u00ebsisht Al-Kairuanin..
<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb vitin 1059, popullsia e Tunizit u betua p\u00ebr besnik\u00ebri ndaj Princit Hammadid al-Nasir ibn Alnas, i cili ishte i vendosur n\u00eb Bexhaia (n\u00eb Algjerin\u00eb aktuale), e cila sh\u00ebnoi fillimin e ngritjes n\u00eb fuqi t\u00eb Tunizit. Kjo tronditje politike mund t\u00eb ishte ajo q\u00eb Peter Deacon e p\u00ebrshkroi si nj\u00eb reagim kund\u00ebr Kostandinit i cili e detyroi at\u00eb t\u00eb linte Afrik\u00ebn. Sidoqoft\u00eb, nuk do t\u00eb ishte nj\u00eb ekzagjerim p\u00ebr t\u00eb quajtur mjek\u00ebt arab\u00eb dhe shkrimtar\u00ebt e mjek\u00ebsis\u00eb s\u00eb Al-Kairuanit gjithashtu “Poeni”,
<\/p>\n\n\n\n

Isaaku, natyrisht, ishte nj\u00eb hebre. Hebrenjt\u00eb ishin nj\u00eb pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e popullat\u00ebs s\u00eb Al-Kairuanit e cila ishte nj\u00eb qend\u00ebr e studiuesve Talmudik\u00eb dhe Halakhik\u00eb, deri n\u00eb shnd\u00ebrrimin e tij t\u00eb detyruar n\u00eb vitin 1270. Nj\u00eb tjet\u00ebr nga nx\u00ebn\u00ebsit e tij ishte Dunash Ibn Tamim, nj\u00eb hebre tjet\u00ebr, i njohur p\u00ebr njohurit\u00eb e tij astronomike dhe kozmologjike, p\u00ebrfshir\u00eb, me sa duket, nj\u00eb kozmologji q\u00eb i atribuohet n\u00eb Masha’allah n\u00eb dy p\u00ebrkthime latine, t\u00eb quajtura De orbe (‘N\u00eb bot\u00eb’). (8)
<\/p>\n\n\n\n

Cilat jan\u00eb k\u00ebto burime “fenikase”, n\u00eb t\u00eb cilat Shompie mund t\u00eb kishte pasur akses? Cilat ishin veprat e p\u00ebrkthyera nga Kostandini?
<\/p>\n\n\n\n

Thuhet se, si nj\u00eb parath\u00ebnje dhe nj\u00eb d\u00ebshmitare e kompetenc\u00ebs s\u00eb tij, ai pas ardhjes n\u00eb Salerno paraqiti prezantimin e shkurt\u00ebr t\u00eb Mjek\u00ebsis\u00eb s\u00eb Hunain ibn Is’\u1e25ak tek Alfano, Arqipeshkvi i Salernos (1058-1085). (9) Kjo histori mund t\u00eb jet\u00eb jo autentike.
<\/p>\n\n\n\n

Versioni m\u00eb i vjet\u00ebr i Isagog\u00ebs \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr grek dhe tashm\u00eb mund t’i p\u00ebrkas\u00eb nj\u00eb tendence t\u00eb Italis\u00eb jugore p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkthyer libra grek\u00eb t\u00eb fizik\u00ebs dhe astronomis\u00eb dhe, kur greqishtja nuk ishte m\u00eb n\u00eb dispozicion, nga arabishtja, por duke l\u00ebn\u00eb p\u00ebrshtypjen se t\u00eb gjitha ishin p\u00ebrkthyer. nga greqishtja. (10)
<\/p>\n\n\n\n

Vet\u00eb Alfano (Arqipeshkv 1058-1085) p\u00ebrktheu natyr\u00ebn e njeriut Nemesius nga greqishtja n\u00eb latinisht, nd\u00ebrsa nj\u00eb p\u00ebrkthyes i panjohur p\u00ebrktheu fragmente nga e nj\u00ebjta vep\u00ebr nga arabishtja. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, Konstandini mund ta ket\u00eb b\u00ebr\u00eb tekstin e Isagoge m\u00eb pak grek. N\u00eb \u00e7do rast, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tekst i p\u00ebrshtatsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb filluar \u00e7do histori t\u00eb trupit mjek\u00ebsor, p\u00ebrkthyer nga arabishtja n\u00eb at\u00eb koh\u00eb.
<\/p>\n\n\n\n

Isagogu jep, n\u00eb terma shum\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb, elementet themelore t\u00eb mjek\u00ebsis\u00eb humorale greko-arabe. \u00cbsht\u00eb tashm\u00eb e qart\u00eb q\u00eb nga hyrja saj. (11)
<\/p>\n\n\n\n

Mjek\u00ebsia \u00ebsht\u00eb e ndar\u00eb n\u00eb dy pjes\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb n\u00eb teori dhe n\u00eb praktik\u00eb, teoria e t\u00eb cilave \u00ebsht\u00eb e ndar\u00eb n\u00eb tre: v\u00ebzhgimi i gj\u00ebrave natyrore, i gj\u00ebrave jo-natyrore dhe ato q\u00eb jan\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim me natyr\u00ebn, nga e cila shfaqen njohurit\u00eb p\u00ebr sh\u00ebndetin, s\u00ebmundjet dhe s\u00ebmundjet ku shfaqet gjendja neutrale \u2026
<\/p>\n\n\n\n

Ekzistojn\u00eb shtat\u00eb gj\u00ebra natyrore, p\u00ebrkat\u00ebsisht elementet, p\u00ebrzierjet, trupat e p\u00ebrb\u00ebr\u00eb, an\u00ebtar\u00ebt, forcat, veprimet, shpirtrat. T\u00eb tjer\u00eb u kan\u00eb shtuar k\u00ebtyre edhe kat\u00ebr faktor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, p\u00ebrkat\u00ebsisht mosha, ngjyra, paraqitja dhe ndryshimet mes burrave dhe grave. (12)
<\/p>\n\n\n\n

Isagoge duhej t\u00eb krijonte tekstin e par\u00eb t\u00eb korpusit t\u00eb teksteve mjek\u00ebsore latine t\u00eb njohur si “Ars medicinae” ose “articella”, q\u00eb ka b\u00ebr\u00eb t\u00eb mbijetojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 200 dor\u00ebshkrime dhe tekste t\u00eb p\u00ebrkthyera nga greqishtja, por edhe nga arabishtja: Hipokrati, Pronostika dhe Aforizma (nga arabishtja), Filaretus, On Pulses, dhe Theofilus, On Urines (dy tekste greke bizantine) dhe duke p\u00ebrfunduar me Tegni apo Ars parva de Galen (udh\u00ebzues i p\u00ebrgjithsh\u00ebm i mjek\u00ebsis\u00eb). Por paralel me k\u00ebto tekste, t\u00eb tejkaluara n\u00eb sasi, ishin p\u00ebrkthimet, t\u00eb cilave asnj\u00eb mosmarr\u00ebveshje studimore moderne nuk i p\u00ebrket Kostandinit.
<\/p>\n\n\n\n

Kostandini kontribuoi n\u00eb disa tekste nga mjek\u00ebt e Kairuani dhe nj\u00eb opus magnum q\u00eb p\u00ebrmbledh pun\u00ebn e jet\u00ebs s\u00eb tij, q\u00eb mendohet t\u00eb ket\u00eb ngelur ii pap\u00ebrfunduar, n\u00eb vdekjen e tij.
<\/p>\n\n\n\n

Korpusi m\u00eb i vjet\u00ebr i Kairuanit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tekst nga Is’\u1e25ak ibn Imran, “Melankoli”, i cili merret me s\u00ebmundjet psikologjike dhe trajtimin e tyre. (13) Punimet e doktorit Kairuani, Is’\u1e25ak Isra’ili, jan\u00eb m\u00eb thelb\u00ebsoret.
<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb hyrje e duhur jepet n\u00eb parath\u00ebnien e Kostandinit n\u00eb p\u00ebrkthimin e vepr\u00ebs s\u00eb tij mbi urin\u00ebn:
<\/p>\n\n\n\n

Nd\u00ebr librat latine, nuk kam gjetur asnj\u00eb autor q\u00eb ka botuar informacion t\u00eb mjaftuesh\u00ebm dhe t\u00eb besuesh\u00ebm p\u00ebr urin\u00ebn. K\u00ebshtu q\u00eb iu drejtova gjuh\u00ebs arabe, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn gjeta nj\u00eb lib\u00ebr t\u00eb mrekulluesh\u00ebm q\u00eb p\u00ebrmbante informacione mbi k\u00ebt\u00eb tem\u00eb. Ky lib\u00ebr q\u00eb kam, Kostandin Afrikani, nj\u00eb murg i Montekazinos, vendosi ta p\u00ebrkthej\u00eb n\u00eb latinisht, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb shp\u00ebrblej\u00eb shpirtin tim p\u00ebr p\u00ebrpjekjet e mia dhe t\u00eb zgjeroj rrug\u00ebn p\u00ebr ata q\u00eb fillojn\u00eb t\u00eb m\u00ebsojn\u00eb p\u00ebr urin\u00ebn
<\/p>\n\n\n\n

Ky lib\u00ebr \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmbledhur dhe shkruar nga autor\u00ebt antik\u00eb. Nga aty, mund t\u00eb afrohet leht\u00ebsisht njohja e urin\u00ebs, si dhe ndarjet dhe indikacionet e saj. \u00cbsht\u00eb kompozuar n\u00eb arabisht nga Isaku, djali i bir\u00ebsuar i Solomonit q\u00eb e ndau n\u00eb dhjet\u00eb pjes\u00eb. (14)
<\/p>\n\n\n\n

Studimi urin\u00ebs jep nj\u00eb ndihmes\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr diagnostikim. N\u00eb ballin\u00ebn e nj\u00eb dor\u00ebshkrimi t\u00eb k\u00ebtij teksti, Kostandini paraqitet si nj\u00eb murg q\u00eb merr shishe urine nga pacient\u00ebt e tij (shih Figur\u00ebn 2).<\/p>\n\n\n\n

Titulli thot\u00eb si m\u00eb posht\u00eb:<\/p>\n\n\n\n

K\u00ebtu \u00ebsht\u00eb Kostandini, murgu i Montekazinos, i cili \u00ebsht\u00eb si nj\u00eb burim i k\u00ebsaj njohjeje. Ai ishte i njohur p\u00ebr gjykimet e tij n\u00eb lidhje me t\u00eb gjitha s\u00ebmundjet. N\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr dhe n\u00eb shum\u00eb libra t\u00eb tjer\u00eb, ai tregon ila\u00e7in e v\u00ebrtet\u00eb. Grat\u00eb i vijn\u00eb atij me urin\u00ebn “e tyre” n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ai t’u thot\u00eb se nga cilat s\u00ebmundje vuajn\u00eb. (15)
<\/p>\n\n\n\n

Tekstet e tjera t\u00eb Is’\u1e25akut t\u00eb p\u00ebrkthyera nga Kostandini ishin librat e tij mbi ethet dhe dy libra mbi nj\u00eb jet\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme: “Diaetae universale” (“Rregulla t\u00eb p\u00ebrgjithshme reth nj\u00eb jete t\u00eb sh\u00ebndetshme”) dhe “Diaetae particularis” (“Rregulla t\u00eb ve\u00e7anta p\u00ebr jet\u00ebn e sh\u00ebndetshme”). “). K\u00ebto merren p\u00ebrkat\u00ebsisht me efektet e p\u00ebrgjithshme t\u00eb diet\u00ebs, mosh\u00ebs, seksit, vendit dhe periudhave t\u00eb vitit, si dhe ushqimet specifike.
<\/p>\n\n\n\n

Lista e teksteve t\u00eb p\u00ebrkthyera nga nx\u00ebn\u00ebsi Ibn al-Xhazar Is’haku p\u00ebrfshin vepra mbi marr\u00ebdh\u00ebniet seksuale t\u00eb sh\u00ebndetshme (fi-jim \u0100 “, t\u00eb Coitu), mbi stomakun, e mbi harres\u00ebn (fi-nisy\u0101n, t\u00eb Oblivione)
<\/p>\n\n\n\n

Kjo \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb p\u00ebrgjigje t\u00eb nj\u00eb letre drejtuar Ibn Al-Xhezarit nga dikush q\u00eb vuante nga “harresa e madhe dhe paaft\u00ebsia p\u00ebr t’i ruajtur gj\u00ebrat si rezultat i leximit t\u00eb tep\u00ebrt”. (16)
<\/p>\n\n\n\n

Vepra m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e Ibn al-Xhezarit q\u00eb ai p\u00ebrktheu \u00ebsht\u00eb Zad al-Musafir, ose “Udh\u00ebrr\u00ebfyesi i udh\u00ebtarit” \u200b\u200b(Latinisht: Viaticum), titulli i plot\u00eb i t\u00eb cilit \u00ebsht\u00eb “Udh\u00ebrr\u00ebfyesi i udh\u00ebtarit dhe t\u00eb ushqyerit e nj\u00eb q\u00eb q\u00ebndron n\u00eb sht\u00ebpi\u201d (\u2026 wa-k\u016bt al-\u1e25\u0101\u1e0dir).
<\/p>\n\n\n\n

Si\u00e7 e indikon edhe titulli, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb manual p\u00ebr vet\u00ebndihm\u00eb p\u00ebr pacientin q\u00eb nuk ka qasje te mjeku apo edhe te farmacisti, sepse ai siguron p\u00ebrb\u00ebr\u00ebs p\u00ebr barna q\u00eb mund t\u00eb jen\u00eb leht\u00ebsisht t\u00eb gjendshme n\u00eb lokalitetin e pacientit.
<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb shembull i famsh\u00ebm i p\u00ebrmbajtjes s\u00eb tij figuron nd\u00ebr mjekimet e asaj q\u00eb ne i quajm\u00eb s\u00ebmundje psikologjike: n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, dhembja e zemr\u00ebs, e cila gjithashtu paraqitet si nj\u00eb tekst i ve\u00e7ant\u00eb (Liber de heros morbo – Libri mbi s\u00ebmundjen heroike). (17)
<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb rast s\u00ebmundjeje t\u00eb shkaktuar nga dashuria e tep\u00ebrt, \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb ofroni nj\u00eb ver\u00eb t\u00eb but\u00eb dhe aromatike p\u00ebr t\u00eb mos lejuar q\u00eb burrat t\u00eb zhyten n\u00eb nj\u00eb mani t\u00eb tep\u00ebrt.
<\/p>\n\n\n\n

Rufus thot\u00eb: “Ne i heqim trishtimin jo vet\u00ebm me nj\u00eb got\u00eb ver\u00ebt\u00eb vog\u00ebl, por edhe me gj\u00ebra t\u00eb tjera t\u00eb nj\u00ebjta, si psh nj\u00eb banjo e leht\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse, kur disa njer\u00ebz hyjn\u00eb n\u00eb banj\u00eb, duan t\u00eb k\u00ebndojn\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse disa filozof\u00eb thon\u00eb se tingulli \u00ebsht\u00eb si shpirti, vera \u00ebsht\u00eb si trupi, t\u00eb cil\u00ebt ndihmojn\u00eb nj\u00ebri tjetrin.(18)
<\/p>\n\n\n\n

Vepra kryesore e Kostandin Afrikanit, ishte padyshim adaptimi i tij i Kit\u0101b – Kunn\u0101sh al-Malak\u012b (“Libri Koleksioni Mbret\u00ebror”) ose K\u0101mil as-sin\u0101’a a-\u1e6dibbiya (“Libri i plot\u00eb i Artit Mjek\u00ebsor”). nga ‘Ali ibn el-‘ Abbas al-Majusi al-Araxhani. Kunn\u0101sh \u00ebsht\u00eb fillimisht nj\u00eb fjal\u00eb Siriane q\u00eb tregon nj\u00eb koleksion traktatesh, ose nj\u00eb vep\u00ebr me karakter enciklopedik, nd\u00ebrsa K\u0101mil un \u1e63’ina “q\u00eb tregon edhe librin e t\u00ebr\u00ebsish\u00ebm.
<\/p>\n\n\n\n

Ali ibn el-Abasi jetoi gjat\u00eb pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb shekullit t\u00eb 10-t\u00eb (n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kronologjike mes mjek\u00ebve arab\u00eb Abu Bekr al-Razi dhe Ibni Sina). Fillimet e tij tregojn\u00eb se ai ishte nj\u00eb Zoroastrian nga nj\u00eb qytet Persian midis Shirazit dhe Ahuazit, dhe vepra e tij (e vetme) iu kushtua Emir Bujid ‘Adud ad-Daula i cili mbret\u00ebroi n\u00eb Shiraz dhe n\u00eb Bagdad gjat\u00eb viteve 949-983. (19) Por kjo vep\u00ebr duhet t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrhapur n\u00eb per\u00ebndim menj\u00ebher\u00eb pak pas shkrimit t\u00eb saj.
<\/p>\n\n\n\n

Ai ishte i njohur me siguri n\u00eb Andaluzi n\u00eb vitin 1068 kur Da’id al-Andalusi p\u00ebrmend autorin dhe librin e tij “si enciklopedia m\u00eb e mir\u00eb (kunash) e mjek\u00ebsis\u00eb q\u00eb ai njeh”. (20) Prandaj nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t’u habitur q\u00eb Kostandini duhet ta ket\u00eb njohur at\u00eb n\u00eb Ifrikija. Teksti arab p\u00ebrfshin dhjet\u00eb libra teorie dhe dhjet\u00eb libra praktike.
<\/p>\n\n\n\n

Kostandini padyshim q\u00eb e konsideroi versionin e tij t\u00eb k\u00ebtij libri si vepr\u00ebn e tij m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Ai ia kushtoi abatit Desiderius n\u00eb nj\u00eb stil lulesh:
<\/p>\n\n\n\n

Zot\u00ebriut abat i Montekazinos, Desiderius, ati m\u00eb i nderuar i et\u00ebrve, q\u00eb \u00ebsht\u00eb mbi t\u00eb gjitha xhevahiri m\u00eb i shk\u00eblqyesh\u00ebm i t\u00eb gjith\u00eb urdhrit kishtar, Kostandin Afrikani, megjith\u00ebse i padenj\u00eb, por murgu i tij, “i’a kushton k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr”. (21)
<\/p>\n\n\n\n

Ai i jep asaj nj\u00eb em\u00ebr i cili merr kuptim “t\u00eb plot\u00eb” n\u00eb titullin arab: “Titulli Pantegni’s i nxjerr\u00eb nga dy fjal\u00eb greke, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb “gjith\u00e7ka” dhe “art”, duke pasqyruar titullin arab K a-mil- A\u1e63 SiN A uneet dhe libri premton t\u00eb p\u00ebrfshij\u00eb dhjet\u00eb librat e teoris\u00eb dhe dhjet\u00eb librat e praktik\u00ebs arabe.
<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb fakt, kjo nuk \u00ebsht\u00eb sakt\u00ebsisht ajo q\u00eb kemi. Ndoshta p\u00ebr shkak t\u00eb mbytjes n\u00eb Kepin Palinurus, shumica e dor\u00ebshkrimeve t\u00eb hershme p\u00ebrmbajn\u00eb vet\u00ebm dhjet\u00eb libra teorie dhe dy libra e gjys\u00ebm t\u00eb praktik\u00ebs, nd\u00ebrsa dor\u00ebshkrimet e m\u00ebvonshme kan\u00eb kompletuar praktik\u00ebn, duke ndjekur renditjen e p\u00ebrmbajtjes nga Ali ibn al-Abbas, por duke z\u00ebvend\u00ebsuar p\u00ebrmbajtjen me ato t\u00eb nj\u00eb larmie tekstesh t\u00eb tjera, disa prej t\u00eb cilave jan\u00eb p\u00ebrkthime t\u00eb Kostandinit dhe rrethit t\u00eb tij, t\u00eb tjera t\u00eb teksteve mjek\u00ebsore latine para Salernitane.
<\/p>\n\n\n\n

K\u00ebshtu, tekstet e shkurtra nga Ibn al-Xhezari p\u00ebrfshijn\u00eb tema mbi lebroz\u00ebn dhe shkall\u00ebn e cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb ila\u00e7eve. Viatica p\u00ebrdoret kryesisht p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur Praktik\u00ebn. Meqen\u00ebse disa nga kapitujt jan\u00eb nga studenti i Kostandinit “liber-aureus”, Johannes Afflacius (i konvertuar n\u00eb musliman dhe murg n\u00eb Montekazino), mund t\u00eb ket\u00eb q\u00ebn\u00eb ai (ose student\u00eb t\u00eb tjer\u00eb) q\u00eb jan\u00eb ngarkuar t\u00eb shtojn\u00eb disa element\u00eb.
<\/p>\n\n\n\n

Por karakteri p\u00ebrpilues i vepr\u00ebs n\u00ebnkuptohet edhe n\u00eb fjal\u00ebt e vet\u00eb Kostandinit n\u00eb fillim t\u00eb Pantegni (Theorica): kush \u00ebsht\u00eb autori, n\u00eb kuptimin q\u00eb ai \u00ebsht\u00eb “koordinatori” i t\u00eb gjith\u00eb vepr\u00ebs, ai q\u00eb mbledh t\u00ebr\u00eb shkrimet m\u00eb t\u00eb sakta t\u00eb shum\u00eb librave. (22)
<\/p>\n\n\n\n

Emri i Ali ibn el-Abas nuk figuron n\u00eb asnj\u00eb prej dor\u00ebshkrimeve. Ndonj\u00ebher\u00eb vepra i atribuohet “Rhazes” m\u00eb shum\u00eb i njohur si Ebu Bekr Muhamed ibn Zakarija ar-Razi. (23) Por zakonisht, vet\u00ebm emri i Kostandinit shkruhet. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse ai u kritikua ashp\u00ebr nga studiuesit e m\u00ebvonsh\u00ebm, dhe ve\u00e7an\u00ebrisht nga Stefani i Antiokis\u00eb i cili, n\u00eb vitin 1127, p\u00ebrktheu n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb t\u00eb gjitha, pra 20 librat e Kit\u0101b al-Malak\u012b. (24) Por, megjithat\u00eb, Pantegni ishte shum\u00eb i popullarizuar, duke mbijetuar n\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 100 dor\u00ebshkrime.
<\/p>\n\n\n\n

Disa nga arsyet e k\u00ebtij popullariteti ishin;<\/p>\n\n\n\n

1) se ai ishte manuali i par\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs mjek\u00ebsor, q\u00eb p\u00ebrfshin anatomin\u00eb, kirurgjin\u00eb, regjimin, s\u00ebmundjet nga koka te k\u00ebmb\u00ebt dhe ethet e gjith\u00eb trupit, dhe n\u00eb fund duke dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb list\u00eb t\u00eb plot\u00eb t\u00eb materialeve mjek\u00ebsore dhe vetive t\u00eb ila\u00e7eve (farmacia). Kanuni i Avicen\u00ebs duhej t\u00eb p\u00ebrmbushte t\u00eb nj\u00ebjtin rol dhe p\u00ebrfundimisht t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsonte Pantegnin n\u00eb edukimin e mjekut, por kjo rregullore u p\u00ebrkthye vet\u00ebm nj\u00eb shekull m\u00eb von\u00eb nga Gerard Cremona.
<\/p>\n\n\n\n

2) se \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb arritshme. Kostandini nuk mbetet af\u00ebr arabishtes, por parafrazimet, shkurtimet, shmangjet e terminologjis\u00eb s\u00eb tep\u00ebrt n\u00eb greqisht t\u00eb teksteve t\u00eb m\u00ebparshme mjek\u00ebsore dhe shpikja e frazave arabe t\u00eb kuptueshme leht\u00eb (lela dura mere dhe pia mere), ku ruheb fjal\u00ebt arabe, p\u00ebr shembull SiF A q -‘peritoneum, ose nj\u00eb pjes\u00eb uterus (mitr\u00ebs), si sifaku. (25)
<\/p>\n\n\n\n

3) Strategjia e drejtimit t\u00eb manastireve Benediktine, nga t\u00eb cilat Montecassino ishte qendra kryesore.<\/p>\n\n\n\n

4) Universalizimi i r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb mjek\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

Kostandini prezanton tekstin e ‘Ali ibn al-Abas’ me k\u00ebto fjal\u00eb:<\/p>\n\n\n\n

Meqen\u00ebse e gjith\u00eb shkenca ka tre deg\u00eb kryesore (t\u00eb gjitha shkronjat laike ose hyjnore i n\u00ebnshtrohen logjik\u00ebs, etik\u00ebs dhe fizik\u00ebs), shum\u00eb njer\u00ebz kan\u00eb menduar se cila pjes\u00eb e k\u00ebtij ila\u00e7i duhet t’i n\u00ebnshtrohet mjek\u00ebsis\u00eb “literale”.
<\/p>\n\n\n\n

Nuk i n\u00ebnshtrohet vet\u00ebm logjik\u00ebs, pasi asnj\u00eb shpikje dhe gjykim nuk mbizot\u00ebrojn\u00eb. Ajo nuk i n\u00ebnshtrohet vet\u00ebm fizik\u00ebs, sepse nuk varet vet\u00ebm nga argumentet e nevojshme, n\u00ebse ato mund t\u00eb v\u00ebrtetohen apo jo. Duket absurde t\u2019i n\u00ebnshtrohet vet\u00ebm etik\u00ebs, sepse q\u00ebllimi i tij nuk \u00ebsht\u00eb t\u00eb sfidoj\u00eb vet\u00ebm moralin.
<\/p>\n\n\n\n

Por, meqen\u00ebse mjeku duhet t\u00eb jet\u00eb shit\u00ebs i t\u00eb mirave natyrore dhe morale, \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb se, pasi ai i p\u00ebrket t\u00eb gjitha kategorive, ai duhet t’i n\u00ebnshtrohet t\u00eb gjitha m\u00ebnyrave t\u00eb ndryshme t\u00eb t\u00eb menduarit. Nga atje, Konstandini, duke matur dobin\u00eb e madhe t\u00eb k\u00ebtij arti p\u00ebrmbidhte v\u00ebllimet e latin\u00ebve, shkrimtar\u00ebve ton\u00eb antik\u00eb dhe modern\u00eb. (26)
<\/p>\n\n\n\n

Kapitulli i par\u00eb, ku Kostandini rikthehet n\u00eb tekstin e ‘Ali ibn al-Abas, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb version i Betimit t\u00eb Hipokratit n\u00eb t\u00eb cilin “ai q\u00eb d\u00ebshiron t\u00eb b\u00ebhet mjek duhet t\u00eb premtoj\u00eb q\u00eb t\u00eb nderoj\u00eb prind\u00ebrit dhe m\u00ebsuesin e tij, t\u00eb mos praktikoj\u00eb mjek\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb ardhmen, t\u00eb mundohet vet\u00ebm t\u00eb fitoj\u00eb para, t\u00eb mos krijoj\u00eb helme, t\u00eb mos guxoj\u00eb t\u00eb kryej\u00eb aborte f\u00ebmij\u00ebsh t\u00eb palindur, t\u00eb mos i b\u00ebj\u00eb ngacmime seksuale, gruas, sh\u00ebrb\u00ebtores apo vajz\u00ebs s\u00eb pacientit, t\u00eb jet\u00eb i gatsh\u00ebm t\u00eb d\u00ebgjoj\u00eb rr\u00ebfimin e pacientit q\u00eb nuk do t\u00eb guxonte t’ia rr\u00ebfente prind\u00ebrve t\u00eb tij, dhe t\u00eb lexoj\u00eb me zell (dhe t\u00eb m\u00ebsoj\u00eb p\u00ebrmend\u00ebsh p\u00ebrmbajtjen, n\u00eb rast se humbni nj\u00eb lib\u00ebr).
<\/p>\n\n\n\n

Ajo q\u00eb bie n\u00eb sy \u00ebsht\u00eb se kur \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr botimin e tekstit, vepra nuk i atribuohet m\u00eb Ali ibn al-Abas, madje as Kostandinit, por vet\u00eb Dr.Kairuanit, Isakut, tekste q\u00eb duhej t\u00eb duken sikur jan\u00eb me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nga Isaku, dhe Isaku t\u00eb njihet madje si autor i Viaticum q\u00eb pa dyshim \u00ebsht\u00eb i Ibn al-Xhazar.
<\/p>\n\n\n\n

Kryeredaktori, Andrea Turino de Pescia, nuk pranoi t’i botoj\u00eb k\u00ebto p\u00ebrkthime n\u00ebn emrin e Kostandinit, sepse, ai thot\u00eb, “t\u00eb gjith\u00eb e din\u00eb q\u00eb Kostandini i vodhi k\u00ebto vepra” (“apud omnes liquido compertum sit id Constantini furtum esse”).
<\/p>\n\n\n\n

Edhe kur autori origjinal nuk mund t\u00eb njihet, duhet t\u00eb dyshojm\u00eb, thot\u00eb Turino, se Kostandin hajduti, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb n\u00eb rastin e Viaticum.(‘\u2026 Addidimus multa Constantini opuscula verentes et illa furta esse, ut de Viatico manifeste patet’); t\u00eb gjitha shkrimet n\u00ebn emrin e tij dyshohen. Si\u00e7 tregon edhe titulli i Pantegnit, Turino: “Libri, Pantegni, i Isaac Isra’ilit, biri adoptiv i Solomonit, mbret i Arabis\u00eb: q\u00eb Kostandini Afrikan, murg i Montecassino, thoshte se ishte vepra e tij”. (27)
<\/p>\n\n\n\n

Ky botim u shtyp nga Barth\u00e9lemi Trot n\u00eb Lyon n\u00eb 1515 (shih figur\u00ebn 3). Nuk isht\u00eb aprovuar nga kush tjet\u00ebr p\u00ebrve\u00e7 Simforien Shompie, qytetar lionez, i cili, si filozof iluminist “illustrissimus philosophus”, i d\u00ebrgoi Andrea Turinos lavd\u00ebrime t\u00eb sinqerta p\u00ebr faktin se ka spastruar nga modifikimi veprat e Isakut. Kur kthehemi te Practica nova (“Praktika e re”), botuar dy vjet m\u00eb von\u00eb, zbulojm\u00eb se Shompie i p\u00ebrs\u00ebrit argumentet e tij n\u00eb favor t\u00eb autor\u00ebsis\u00eb s\u00eb Isakut. (28)
<\/p>\n\n\n\n

Dhe ne mund t’i japim kuptim citatit nga Viatica si “Constantinus sive Isaac” (“Kostandini ose Isaku”). Shompie jep referenc\u00ebn n\u00eb diferenc\u00eb: ‘Isaku ose Konstandini te Isaku, libri i kat\u00ebrt i Viaticum kapitulli XIV (‘Isaac sive Constantinus in Isaac .iiii Viatici caput .xiiii, (shiko fig 1).
Megjith\u00ebse \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrshtatshme t’i quajm\u00eb Kostandinin dhe Isakun “Poeni”, pyetja se \u00e7far\u00eb e shtyu Shompien\u00eb t\u00eb adoptoj\u00eb k\u00ebt\u00eb em\u00ebr mbetet t\u00eb p\u00ebrcaktohet. A d\u00ebshironte t\u00eb sugjeronte di\u00e7ka specifike n\u00eb lidhje me kontributin e “Poeni” n\u00eb krahasim me “arab\u00ebt” – nj\u00eb origjin\u00eb tjet\u00ebr gjeografike ose nj\u00eb lloj ila\u00e7i tjet\u00ebr? Kjo duket e pamundur, pasi ajo ende p\u00ebrfshin “Poeni” dhe “Arab\u00ebt”.
<\/p>\n\n\n\n

Por gjithashtu mund t\u00eb jet\u00eb e mundur t\u00eb shihet referenca p\u00ebr “Poeni” n\u00ebn drit\u00ebn e nj\u00eb tendence drejt normalizimit, si n\u00eb shekujt XI ashtu dhe XII si dhe Rilindjes. P\u00ebr t\u00eb deklaruar hapur n\u00eb fund t\u00eb shekullit XI se puna e tij ishte marr\u00eb nga mysliman\u00ebt Sarazen\u00eb mund t\u00eb mos ishte m\u00ebnyra m\u00eb e mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb pohuar vler\u00ebn e tyre, kur t\u00eb krishter\u00ebt ishin n\u00eb konflikt t\u00eb hapur me musliman\u00ebt n\u00eb Spanj\u00eb dhe Si\u00e7ili dhe se kryq\u00ebzata e par\u00eb ishte nj\u00eb realitet. gati p\u00ebr t\u00eb filluar n\u00eb fund t\u00eb k\u00ebtij shekulli.
<\/p>\n\n\n\n

Por p\u00ebr t\u00eb justifikuar Kostandinin, rrug\u00ebtimi nga Afrika ishte e ngjashme me at\u00eb t\u00eb Eneas, i cili i jep nj\u00eb far\u00eb respekti t\u00eb caktuar asaj q\u00eb ai ka realizuar. Ashtu si\u00e7 Enea solli avantazhet e kultur\u00ebs mbret\u00ebrore fenikase t\u00eb Kartagjen\u00ebs n\u00eb Rom\u00eb dhe themeloi civilizimin romak, po ashtu edhe Kostandini solli ila\u00e7in (p\u00ebrfshir\u00eb dhe nj\u00eb “lib\u00ebr mbret\u00ebror”) nga Kartagjena n\u00eb Salerno dhe themeloi mjek\u00ebsin\u00eb per\u00ebndimore.<\/p>\n\n\n\n

Referencat.<\/p>\n\n\n\n

R\u00e9f\u00e9rences<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

  1. Lyon, 1522, faqe e titullit: \u00abPractica nova aggregatoris lugdunensis domini simphoriani champerii de omnibus morborum generibus ex traditionibus Grecorum, latinorum, arabum, penorum, a recentium auctorum Aurei Libri quinque\u00bb.<\/em><\/li>
  2. DN Hasse, Sukses dhe zhdukje: Shkenca dhe filozofia arabe n\u00eb Rilindjen europiane, Cambridge MA, 2016, faqe. 42-45.<\/em><\/li>
  3. Pierre le Diacre, De viris illustribus. Hyrja mbi Kostandin afrikanin \u00ebsht\u00eb publikuar n\u00eb H. Bloch, Montecassino n\u00eb Mesjet\u00eb, v\u00ebllimi III, Rome, 1986, faqet 126-129. shih edhe F. Newton, “Kostandin afrikani dhe Monte Cassino: Elemente t\u00eb reja dhe teksti i Isagoge”, n\u00eb Kostandin afrikani dhe Ali ibn al-Abbas al-Ma\u01e7usi: Pantegni dhe tekstet e dukshme”, edicionet C. Burnett dhe D. Jacquart, Leiden, 1994, faqet 16-47, idem “Mjek\u00ebsia arabe n\u00eb Itali; Kostandin afrikani” n\u00eb Kalim n\u00eb Mesdhe, e Dido \u00e0 Derrida,edituar nga Miriam Cooke, Erda\u011f G\u00f6knar dhe Grant Parker, Chapel Hill NC, 2008, faqet 115-121.
    https:\/\/constantinusafricanus.com.<\/em><\/li>
  4. Virgil, Aeneid , 5.857-8. Historia e Virgjilit \u00ebsht\u00eb bazuar n\u00eb historin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb Mbret\u00ebresh\u00ebs Eliza, q\u00eb ka themeluar Kartagjen\u00ebn n\u00eb vitin 814 (prK).<\/em><\/li>
  5. Patrologia Latina 143, rreshtat 729-31, shiko ‘dignitatem Carthaginensis Ecclesiae\u2026 quia sine dubio post Romanum pontificem primus archiepiscopus et totius Africae maximus m\u00e9tropolitain est Carthaginensis episcopus’.
    Shih edhe Jonathan Conant, Mbetjet romake, pushtim dhe identitet n\u00eb Afrik\u00eb dhe Mesdhe, faqet 439-700 , Cambridge, 2012, faqe 368 dhe T. Lewicki, “Nj= gjuh\u00eb romake e harruar e Afrik\u00ebs s\u00eb Veriut. V\u00ebzhgime t\u00eb nj\u00eb arabizuesi”, Rocznik Orient alistyczny , 17 (1958), faqet 415\u2013480.<\/em><\/li>
  6. Ekuivalenti arab i emrit Kostandin – Kusta, ishte em\u00ebr i p\u00ebrgjithsh\u00ebm p\u00ebr nj\u00eb t\u00eb krishter\u00eb arabofon.<\/em><\/li>
  7. Lewicki, \u00abUne langue romane oubli\u00e9e\u00bb, p. 430.<\/em><\/li>
  8. Shih D. Jacquart dhe F. Micheau, Mjek\u00ebsia arabe dhe Per\u00ebndimi Mesjetar”, Paris, 1990, faqet 112-18, dhe Taro Mimura, “Origjinali arab i Liber de orbe de M\u0101sh\u0101’Allah, data dhe autori i tij” The British Journal for History of Science 48 , 2015, faqet 321-52.<\/em><\/li>
  9. C. Burnett, “Takim me filozofin Razi: Kostandin Afrikani, Petrus Alfonsi dhe Ramon Mart\u00ed”, n\u00eb Mendimi hispano-mesjetar: Homenaje et Horacio Santiago-Otero , edicionet J.-M. Soto R\u00e1banos, Madrid, 1998, faqet 973 – 92.<\/em><\/li>
  10. C. Burnett, “Fizika para fizik\u00ebs; p\u00ebrkthimet e para t\u00eb teksteve n\u00eb arabisht, relative e natyr\u00ebs” n\u00eb MSS British Library, Shtesa 22719 dhe Cotton Galba E IV\u00bb, Mesjeta, 27, 2002, faqet 53-109.<\/em><\/li>
  11. Nj\u00eb p\u00ebrkthim i plot\u00eb i tekstit \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb E. Grant, “Nj\u00eb vep\u00ebr referenc\u00eb p\u00ebr shkenc\u00ebn mesjetare” Cambridge, MA, 1974, faqet 705-15.<\/em><\/li>
  12. Isagoge Iohannitii , edicionet G. Maurach, Sudhoffs Archiv 62, 1978, faqet 148-74 (me variantet e pasazheve transmetuara n\u00eb Newton, “Kostantin Afrikani”: \u00abMedicina dividitur in duas partes, scil. dans th\u00e9oricam et practicam (sp\u00e9culativa et operativa), quarum theorica divitur in tria, in contemplationem naturalium rerum et non naturalium et earum quae sunt contra naturam, ex quibus sanitatis, egritudinum et neutralitatis scientia procedit\u2026
    Redukton \u00e7do ndryshim, “\u2026scilicet \u00e9l\u00e9ment, compositiones vel complexiones, membra, vertus, actions, spiritus\u2026”, dhe tjetra “\u2026addiderunt son alias .iiii. scilicet etates, colores, figuras\u2026”,
    distanca mes mashkullit dhe femr\u00ebs.<\/em><\/li>
  13. Is\u1e25aq ibn ‘Imran, Maq\u0101la f\u012b l-m\u0101l\u012bh\u016bliy\u0101 (Abhandlung \u00fcber die Melancholie) dhe Constantini duo lib\u00e9rien africain De melancholia, edicionet K. Garbers, Hambourg, 1977.<\/em><\/li>
  14. Omnia opera Ysaac , faqe 156 ribotuar n\u00eb Bloch, Montecassino , faqe 103.<\/em><\/li>
  15. MS Oxford, Bodl., Rawl. C. 328, f. 3r: ‘Constantinus monacus Montis Casinensis q\u00eb ka lindur n\u00eb shkenc\u00eb, q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb regjistruar ende, dhe emri i t\u00eb cilit \u00ebsht\u00eb shfaqur tashm\u00eb, emri i t\u00eb cilit shfaqet edhe n\u00eb list\u00ebn e fjal\u00ebve ky\u00e7e, q\u00eb nuk p\u00ebrmban fjal\u00ebn “in causa”.<\/em><\/li>
  16. ‘De nimia Oblivione et inminuta retentione cum nimia assiduitate legendi’: shih G. Bos, “Ibn al-Gazzar Ris \u00e2 la fi ‘n-Nisy \u00e2 n et de Constantin Liber de Oblivione”, n\u00eb Kostandin Afrikani, faqet 203-32.<\/em><\/li>
  17. M. Wack, ” Al\u012b ibn al-‘Abb\u0101s al-Ma\u01e7\u016bs\u012b dhe Kostandini mbi dashurin\u00eb dhe evolucionin e Practica Pantegni, n\u00eb Kostandin Afrikani, faqet 161-202. “Heroike” loj\u00eb rreth dykuptimit t\u00eb “heroike” i p\u00ebrket dashuris\u00eb pasionale” (eros) dhe “heroike”.<\/em><\/li>
  18. Viaticum , 1.20, cituar dhe diskutuar n\u00eb C. Burnett, Njohuri evropiane p\u00ebr tekstet arabe q\u00eb i referohen muzik\u00ebs: material i ri, Early Music Theory,12, 1993, faqet 1-17 (shih f 3-4).<\/em><\/li>
  19. Shih F. Micheau, ” Al\u012b ibn al-‘Abb\u0101s al-Ma\u01e7\u016bs\u012b dhe rrethi i tij” n\u00eb Kostandin Afrikani, faqet 1-15.<\/em><\/li>
  20. Sa’id al-Andalusi, Kit \u00e2 b Tabaqat al-Umam apo Kombet e kategorive, edicionet L. Cheikho, Bejrut, 1912, faqe 62<\/em><\/li>
  21. Parath\u00ebnje e Pantegni n\u00eb SP Cambridge, Trinity College, R.14.34: “Domino suo montis cassinensis abbati .D. reverentissimo patrum patri, immo totius ordinis \u00e6cclesiastici gemm\u00e6 pr\u00e6nitenti CONSTANTINUS Affricanus, licet indigne suus tamen monachus\u2026” (KOSTANDIN me shkronje t\u00eb m\u00ebdha \u00ebsht\u00eb n\u00eb dor\u00ebshkrim)<\/em><\/li>
  22. Vepra Omnia Ysaac , f. 4r:”A \u00ebsht\u00eb Kostandin Afrikani nj\u00eb aktor, bashk\u00ebautor apo quia ex multorum libris’.<\/em><\/li>
  23. P\u00ebr sh\u00ebmbull, MS Hildesheim, Dombibl. 748, f. 1r: ‘Incipit liber Pantegni a Constantino Affricano translatus. Nomen auctoris fuit Rasis ‘.<\/em><\/li>
  24. C. Burnett, “Legjenda e Kostandin Afrikanit\u00e9 n\u00eb Legjendat mesjetare t\u00eb filozof\u00ebve dhe erudit\u00ebve”, Micrologus 21, 2013, faqet 277-94.<\/em><\/li>
  25. P\u00ebr m\u00eb shum\u00eb shembuj, shih G. Strohmaier, “Terminologjia pseudo-klasike e Kostandinit dhe mbijetesa e tij” n\u00eb Kostandin Afrikani. faqet 90-98.<\/em><\/li>
  26. P\u00ebr origjinalin n\u00eb latinisht, shih D. Jacquart n\u00eb “Kuptimi i dh\u00ebn\u00eb nga Kostandin Afrikani vepr\u00ebs s\u00eb tij; kapitujt e futur ne arabisht dhe latinisht” n\u00eb Kostandin Afrikani. faqet 71-89.<\/em><\/li>
  27. “Liber Pantegni Ysaac isra\u00e9lien filii adoptivi Salomonis regis arabe: quem Constantinus Aphricanus monachus montis cassinensis sibi vendicavit”. Shih Burnett, “Legjenda e Kostandin Afrikanit” faqet 278-30.<\/em><\/li>
  28. Practica nova , faqe 4r, rreshti p\u00ebrmbyll\u00ebs si\u00e7 vijon; “Constantinus monachus falso sibi ascripsit Pantegni et Viaticum Ysaac” (Kostandin murgu, q\u00ebllimisht i atribuon vetes Pantegni-n dhe Viaticum-in e Isakut).<\/em><\/li><\/ol>\n\n\n\n

    Rozart Dani Luksemburg 2019<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Koha kur europian\u00ebt p\u00ebrvet\u00ebsonin n\u00eb favor t\u00eb tyre veprat e musliman\u00ebve dhe arab\u00ebve n\u00eb fusha t\u00eb ndryshme shkencore, n\u00eb prag t\u00eb kryq\u00ebzatave\u2026. Nga: Charles Burnett. Kostandini Mjeku Afrikan dhe Dr.Kairuani:…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":29059,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-29058","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kulture"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29058"}],"collection":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=29058"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29058\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29077,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29058\/revisions\/29077"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/29059"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=29058"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=29058"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=29058"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}