{"id":32195,"date":"2020-04-17T12:50:09","date_gmt":"2020-04-17T10:50:09","guid":{"rendered":"http:\/\/shekulliagency.com\/?p=32195"},"modified":"2020-04-17T12:53:46","modified_gmt":"2020-04-17T10:53:46","slug":"rendi-i-ri-boteror","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/?p=32195","title":{"rendered":"Rendi i ri bot\u00ebror"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"http:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/5e91821b05c43-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-32196\" srcset=\"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/5e91821b05c43-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/5e91821b05c43-300x169.jpg 300w, https:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/5e91821b05c43-768x432.jpg 768w, https:\/\/alb.shekulliagency.com\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/5e91821b05c43.jpg 1220w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><em>Analiz\u00eb e profesorit t\u00eb asociuar Murat YE\u015e\u0130LTA\u015e, Drejtor i Studimeve t\u00eb Siguris\u00eb pran\u00eb Fondacionit p\u00ebr K\u00ebrkime Politike, Ekonomike dhe Sociale (SETA) n\u00eb Ankara.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Mund t\u00eb themi se epidemia e llojit t\u00eb ri t\u00eb koronavirusit \u00ebsht\u00eb zhvillimi m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i shekullit 21-t\u00eb. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, kjo situat\u00eb b\u00ebn q\u00eb t\u00eb vler\u00ebsohet q\u00eb epidemia e koronavirusit do t\u00eb sjell\u00eb me vete nj\u00eb transformim n\u00eb shkall\u00eb globale. M\u00eb e theksuar n\u00eb mesin e k\u00ebtyre \u00ebsht\u00eb q\u00eb rendi bot\u00ebror do t\u00eb ndryshoj\u00eb. Shum\u00eb ekspert\u00eb thon\u00eb q\u00eb do t\u00eb dal\u00eb nj\u00eb rend i ri bot\u00ebror, duke sugjeruar q\u00eb rendi aktual do t\u00eb p\u00ebrballet me nj\u00eb presion ndryshimi. Natyrisht q\u00eb nuk ka dyshim se ne do t\u00eb hyjm\u00eb n\u00eb nj\u00eb proces t\u00eb ri n\u00eb shkall\u00eb globale. Sidoqoft\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb thuhet se rendi bot\u00ebror po p\u00ebrballet me nj\u00eb ndryshim rr\u00ebnj\u00ebsor pas epidemis\u00eb s\u00eb koronavirusit dhe se kjo \u00ebsht\u00eb e pashmangshme. Kjo qasje \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb pjes\u00eb e nj\u00eb gjendje shpirt\u00ebrore psikologjike t\u00eb shkaktuar nga epidemia e koronavirusit. At\u00ebher\u00eb, pse nuk \u00ebsht\u00eb koronavirusi nj\u00eb nd\u00ebrrues strukturor i loj\u00ebs n\u00eb shkall\u00eb globale? P\u00ebr t&#8217;iu p\u00ebrgjigjur k\u00ebsaj pyetjeje, \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb shikojm\u00eb n\u00eb fenomenin e rendit bot\u00ebror dhe si evoluoi ai.<\/p>\n\n\n\n<p>Kur shikojm\u00eb politik\u00ebn bot\u00ebrore t\u00eb pes\u00eb shekujve t\u00eb fundit nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi i&nbsp;rregullit&nbsp;bot\u00ebror, shohim se tre elemente themelore dalin n\u00eb pah: shp\u00ebrndarja e fuqis\u00eb, ekonomia politike dhe normat \/ rregullat nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Nd\u00ebrsa shp\u00ebrndarja e pushtetit p\u00ebrcakton kursin themelor t\u00eb konkurrenc\u00ebs (mes fuqive t\u00eb m\u00ebdha), ekonomia politike p\u00ebrcakton drejtp\u00ebrdrejt rregullat e sistemit, nd\u00ebrsa normat nd\u00ebrkomb\u00ebtare p\u00ebrcaktojn\u00eb drejtp\u00ebrdrejt proceset nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb shoq\u00ebrimit. P\u00ebr shembull, n\u00eb nj\u00eb sistem, ku shp\u00ebrndarja e pushtetit ndahet nd\u00ebrmjet m\u00eb shum\u00eb se tre shteteve, rendi bot\u00ebror \u00ebsht\u00eb shum\u00ebpolar, kur ai ndahet midis dy fuqive, ai \u00ebsht\u00eb bipolar, dhe n\u00eb rastet kur \u00ebsht\u00eb nj\u00eb aktor i vet\u00ebm, ai \u00ebsht\u00eb unipolar. Shihet se dinamika kryesore q\u00eb mund\u00ebson kalimin e rendit bot\u00ebror nga nj\u00eb lloj polariteti n\u00eb tjetrin \u00ebsht\u00eb lufta.<\/p>\n\n\n\n<p>Nd\u00ebrsa \u00e7do luft\u00eb e madhe shkakton nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb ri n\u00eb shp\u00ebrndarjen aktuale t\u00eb fuqis\u00eb, rendi global rikonstruktohet n\u00eb nj\u00eb paradigm\u00eb t\u00eb re pas \u00e7do lufte. Sistemi ekonomik dhe normat q\u00eb formojn\u00eb thelbin e k\u00ebsaj paradigme p\u00ebrcaktojn\u00eb pozicionet, rolet dhe m\u00ebnyrat e veprimit t\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve n\u00eb nj\u00eb shkall\u00eb globale. Shtetet ose i p\u00ebrshtaten sistemit, ose e kund\u00ebrshtojn\u00eb at\u00eb, ose b\u00ebjn\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t&#8217;u bashkuar me sistemin p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrfituar nga ai. N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb rendi bot\u00ebror pas epidemis\u00eb s\u00eb koronavirusit t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsohet me nj\u00eb t\u00eb rend t\u00eb ri, duhet t\u00eb vij\u00eb deri n\u00eb nj\u00eb ndryshim n\u00eb shp\u00ebrndarjen e fuqis\u00eb aktuale. Paralelisht me k\u00ebt\u00eb struktura ekonomike dhe aktori ose aktor\u00ebt q\u00eb do t\u00eb kontrollojn\u00eb k\u00ebt\u00eb struktur\u00eb b\u00ebjn\u00eb rregullime q\u00eb do t\u00eb shkaktojn\u00eb ndryshime n\u00eb mekanizmat e pun\u00ebs s\u00eb sistemit dhe duhen t\u00eb jen\u00eb n\u00eb gjendje q\u00eb n\u00eb boshtin e normave t\u00eb reja t\u00eb krijojn\u00eb regjime t\u00eb reja globale.<\/p>\n\n\n\n<p>Shihet q\u00eb rendi aktual bot\u00ebror bazohet n\u00eb ep\u00ebrsin\u00eb amerikane n\u00eb drejtim t\u00eb shp\u00ebrndarjes s\u00eb fuqive, por nuk \u00ebsht\u00eb unipolar. Gjat\u00eb viteve t\u00eb fundit, nuk ka pasur ndonj\u00eb nd\u00ebrprerje t\u00eb konsiderueshme n\u00eb shp\u00ebrndarjen e fuqive. P\u00ebr shembull, asnj\u00eb aktor q\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrfshihet n\u00eb kategorin\u00eb e madh\u00ebsis\u00eb s\u00eb mesme nuk arriti n\u00eb statusin e fuqis\u00eb s\u00eb madhe duke b\u00ebr\u00eb ndonj\u00eb ndryshim n\u00eb statusin e fuqis\u00eb. Ose fuqit\u00eb me status t\u00eb fuqis\u00eb s\u00eb madhe nuk arrit\u00ebn n\u00eb pozit\u00ebn e superfuqis\u00eb duke i rritur fuqit\u00eb e tyre materiale. M\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja \u00ebsht\u00eb se nuk mund t\u00eb thuhet se ShBA-ja, e cila ka nj\u00eb status t\u00eb superfuqis\u00eb, nuk e ka ndryshuar statusin e saj t\u00eb pushtetit dhe se aktor\u00eb t\u00eb till\u00eb si Kina kan\u00eb arritur statusin e superfuqis\u00eb. Gjithashtu nuk \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb thuhet se ndryshimet e m\u00ebdha dhe t\u00eb vogla n\u00eb statusin e pushtetit t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb aktor\u00ebve n\u00eb shkall\u00eb globale kan\u00eb nj\u00eb natyr\u00eb statike. Sidoqoft\u00eb, edhe n\u00eb sistemin global, duke p\u00ebrfshir\u00eb n\u00ebnsistemet rajonale brenda k\u00ebtij sistemi, nuk u p\u00ebrjetuan ndryshime t\u00eb m\u00ebdha strukturore.<\/p>\n\n\n\n<p>Nuk \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb thuhet se t\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr parametrat e fuqis\u00eb q\u00eb kemi aktualisht jan\u00eb t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr t\u00eb th\u00ebn\u00eb se do t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb ndryshim t\u00eb madh n\u00eb shp\u00ebrndarjen globale dhe rajonale t\u00eb fuqis\u00eb pas epidemis\u00eb s\u00eb koronavirusit. N\u00ebse mund\u00ebsia p\u00ebr lindjen e nj\u00eb situate t\u00eb re n\u00eb shp\u00ebrndarjen globale t\u00eb fuqis\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb koronavirusit \u00ebsht\u00eb e dob\u00ebt, mund t\u00eb themi se shtylla e par\u00eb dhe m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja e nj\u00eb rendi t\u00eb ri bot\u00ebror do t\u00eb mbetet e nj\u00ebjt\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, niveli i dyt\u00eb dhe i tret\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb shikojm\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb ekonomia dhe norma globale. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb shfaqet nj\u00eb qasje e ngjashme me ekonomin\u00eb. Sepse ekonomia \u00ebsht\u00eb ndoshta m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja midis parametrave t\u00eb llogaritjes s\u00eb energjis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat aktuale ekonomike thon\u00eb se shp\u00ebrndarja globale e energjis\u00eb nuk po p\u00ebrballet me nj\u00eb ndryshim drastik. N\u00ebse realizohet skenari i keq (jo ai m\u00eb i keqi), thuhet se humbjet me t\u00eb cilat do t\u00eb p\u00ebrballet ekonomia globale pas epidemis\u00eb s\u00eb koronavirusit p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb vet\u00ebm 5 p\u00ebr qind t\u00eb ekonomis\u00eb totale globale. Prandaj, p\u00ebrve\u00e7 n\u00ebse ndodhin zhvillime t\u00eb papritura ekonomike, nuk do t\u00eb ket\u00eb ndonj\u00eb ndarje t\u00eb madhe nga rendi aktual ekonomik global. Nga ana tjet\u00ebr, duket mjaft\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb pretendohet se normat globale (ekonomike, politike etj.) do t\u00eb p\u00ebrfundojn\u00eb me koronavirusin. Por, a \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb t\u00eb shfaqet nj\u00eb rend i ri bot\u00ebror n\u00eb vend t\u00eb rendit aktual n\u00ebse mund\u00ebsia e ndryshimit n\u00eb shp\u00ebrndarjen e fuqis\u00eb nuk ka t\u00eb ngjar\u00eb? Nuk \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb p\u00ebrgjigjemi me \u201cpo\u201d n\u00eb k\u00ebt\u00eb pyetje. Sidoqoft\u00eb, kemi shum\u00eb arsye p\u00ebr t\u00eb k\u00ebrkuar nj\u00eb ndryshim n\u00eb shkall\u00eb globale. Mund t\u00eb argumentojm\u00eb se ky ndryshim do t\u00eb ndodh\u00eb nga ndryshimi i jet\u00ebs s\u00eb p\u00ebrditshme n\u00eb proceset tona t\u00eb shoq\u00ebrimit, nga ndryshimi i funksioneve shtet\u00ebrore deri te ndryshimi i shum\u00eb fakteve si liria, demokracia dhe nacionalizmi.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>trt-shqip<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>Autor: Profesor&nbsp;i asociuar Murat YE\u015e\u0130LTA\u015e<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Analiz\u00eb e profesorit t\u00eb asociuar Murat YE\u015e\u0130LTA\u015e, Drejtor i Studimeve t\u00eb Siguris\u00eb pran\u00eb Fondacionit p\u00ebr K\u00ebrkime Politike, Ekonomike dhe Sociale (SETA) n\u00eb Ankara. Mund t\u00eb themi se epidemia e llojit&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":32196,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-32195","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinionanaliza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32195"}],"collection":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=32195"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32195\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32198,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/32195\/revisions\/32198"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/32196"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=32195"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=32195"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/alb.shekulliagency.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=32195"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}